ਸੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਮਲ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਜਾਏ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਝੀਲ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੰਛੀ ਹਨ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਇੱਥੇ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਡਰਪੋਕ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਸੂਰਜ, ਜਗਤ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਤੇ ਸਭ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦੇ ਗਵਾਹ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਕਿੱਥੇ ਗਈ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ ਹੈ? ਮੈਂ ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੀ ਸੱਚਾਈ ਦੱਸ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁਕਾਰਿਆ, "ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਵਾਯੂ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਜਿਹੜੀ ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਮਰੀ ਹੈ, ਚੁੱਕੀ ਗਈ ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਬੇਹੋਸ਼ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਧੀਰਜ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੇ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ, "ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਛੱਡੋ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਫੜੋ। ਉਸਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਰੱਖੋ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦੇ ਥੱਕਦੇ ਨਹੀਂ।" ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਦਿਲਾਸੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਇਹ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਵਧਾਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਗਵਾ ਬੈਠੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ Dub ਗਏ। ਹੁਣ, ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦਾ ਚੌਂਠਵਾਂ ਸਠਵਾਂ ਸਰਗ ਆਇਆ। ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਆਖਿਆ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੁਰੰਤ ਜਾ ਕੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੇਖ, ਸ਼ਾਇਦ ਸੀਤਾ ਉੱਥੇ ਕਮਲ ਲੈਣ ਗਈ ਹੋਵੇ।" ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਸੋਹਣੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖੰਗਾਲਿਆ ਤੇ ਮੁੜ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਉਹ ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ, ਜੋ ਸਾਡਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ?" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਹੋਰ ਵੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਖੁਦ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਗਏ ਤੇ ਪੁਕਾਰਿਆ, "ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਪਰ ਰਾਖਸ ਰਾਜ ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਸੀਤਾ ਚੁੱਕੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਦੀ ਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਅੰਦਰੋਂ ਆਖਿਆ ਕਿ "ਉਸਦੇ ਪਿਆਰੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ", ਪਰ ਰਾਵਣ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਨਦੀ ਨੇ ਵੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਜਦ ਦਰਿਆ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਗੋਦਾਵਰੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਜਨਕ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਕੀ ਆਖਾਂਗਾ? ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਕਿਹੜੇ ਦੁਖਦਾਈ ਸ਼ਬਦ ਕਹਾਂਗਾ? ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ? ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ।" "ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੁਣ ਰਾਤਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਜਾਗਦਾ ਹੋਇਆ ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਜਨਸਥਾਨ, ਇਹ ਚਸ਼ਮਾ ਤੇ ਪਹਾੜ ਵੇਖਿਆਂਗਾ। ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਖੋਜਾਂਗਾ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਸੀਤਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ, ਹੇ ਵੀਰ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਤੱਕ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।" ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਨਾਇਕ ਰਾਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਿਆ, "ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰ ਅਚਾਨਕ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ—ਇਹੀ ਉਹ ਦਿਸਾ ਸੀ, ਜਿਧਰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਰਸਤਾ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਾਨਵਰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਰਾਮ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਤੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ। ਜਦ ਉਹ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਤੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਦਯਾਲੂ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ 'ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?', ਇਹ ਜਾਨਵਰ ਅਚਾਨਕ ਉੱਠ ਗਏ। ਇਹ ਜਾਨਵਰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਚਲੋ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦਿਸਾ ਵੱਲ ਚੱਲੀਏ। ਜੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨਾਰੀ ਉੱਥੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ।" ਰਾਮ ਨੇ "ਠੀਕ ਹੈ" ਆਖ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਭਰਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਗਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਵੇਖਿਆ। ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਚਿੰਤਤ ਸੀ, ਆਖਿਆ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਫੁੱਲ ਮੈਂ ਪਛਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਉਹੀ ਹਨ, ਜੋ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਗੁੱਛੇ ਬਣਾਏ ਸਨ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ, ਹਵਾ ਤੇ ਧਰਤੀ ਇਹ ਫੁੱਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਸੰਭਾਲ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ, ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ, ਚਸ਼ਮੇ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕੀ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਸੋਭਾ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਹੈ?" "ਇਸ ਸੋਹਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਜਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ ਜਾਨਵਰ ਉੱਤੇ।" "ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਵਿਖਾ ਦੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਪਰ ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਮੈਥਿਲੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਪਹਾੜ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੁੱਖ ਨਾਲ, ਹਰ ਥਾਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ, ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦੇ, ਪਰ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਖਬਰ ਨਾ ਦਿੰਦਾ।