ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘‘ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਹਿ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਠੰਢੇ ਪੈ ਗਏ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਜੁਦਾਈ ਨੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਫਿਰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜਕ ਉਠਾਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਅੱਗ ਲੱਗ ਜਾਵੇ।’’ ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਡਰ ਕੇ ਕਿਸੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵਲੋਂ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਉਠਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਡਰ ਕਰਕੇ ਬਦਲ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਤੇ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਡਰ ਵਿੱਚ ਚੀਕ ਮਾਰੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਉਹ ਸੋਹਣੇ, ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ, ਗੋਲ ਛਾਤੀਆਂ ਹੁਣ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਉਹ ਇੰਨੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ।’’ ਰਾਮ ਜੀ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਉਹ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਸਾਫ ਗੱਲਾਂ, ਤੇ ਘੁੰਘਰਾਲੂ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਗੁੱਚਾ ਹੁਣ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੇਠ ਨੀਰਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੂ ਵਲੋਂ ਢੱਕਿਆ ਚੰਦ। ਮੇਰੀ ਧਰਮਪਤਨੀ ਦਾ ਹੰਝਰ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੋਹਣੀ ਮਾਲਾ ਸੀ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ, ਜਿਹੜੇ ਖੂਨ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਮੋੜ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।’’ ਉਹ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਇਕੱਲੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫੜ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੇ ਉਹ ਚੀਕ ਮਾਰ ਕੇ, ਵੱਡੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਇਕੱਲੀ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਂਦੀ ਹੋਵੇਗੀ।’’ ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਪੱਥਰ ਦੀ ਚਟਾਨ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਸੀਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਦੀ, ਮਿੱਠਾ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਹੱਸ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਇਹ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਉਥੇ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਉਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰੇ, ਨਦੀ ਜਾਂ ਤਾਲਾਬ ਤੋਂ ਕਮਲ ਲੈਣ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ ਵੀ ਉਹ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲੀ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਡਰਦੀ ਸੀ।’’ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ‘‘ਹੇ ਸੂਰਜ, ਜਗਤ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦੇ ਗਵਾਹ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕਿੱਥੇ ਗਈ ਜਾਂ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ—ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ।’’ ਫਿਰ ਉਹ ਪਵਨ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਉਹ ਜੋ ਸਾਡਾ ਵੰਸ਼ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਮਰੀ ਜਾਂ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ?’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਸਥਿਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, ‘‘ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਛੱਡੋ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਫੜੋ। ਉਸਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰੋ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਹੌਸਲੇ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦੇ ਹਾਰਦੇ ਨਹੀਂ।’’ ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਜੀ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਨ ਵਾਚਕ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਚਿਤ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਿਯ ਕਾਂਡ ਦਾ ਚੌਂਠਵਾਂ ਸਗਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਰਾਮ ਜੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੁਰੰਤ ਜਾ ਕੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਵਲ ਦੇਖ, ਕੀ ਪਤਾ ਸੀਤਾ ਉਥੇ ਕਮਲ ਲੈਣ ਗਈ ਹੋਵੇ।’’ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਆਖਣ ਉੱਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਸੋਹਣੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਾਟ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਉਹ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ‘‘ਮੈਨੂੰ ਨਦੀ ਦੇ ਘਾਟਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰੀ ਬੁਲਾਉਣ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਰਾਮ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਗਈ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ।’’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਹੋਰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਜੀ ਖੁਦ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?’’ ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਰਾਮ ਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਦੀ ਤੇ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਜੀਵ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੇ। ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਨਦੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ‘‘ਉਸਦੇ ਪਿਆਰੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ’’, ਪਰ ਨਦੀ ਡਰ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਤੂਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਡਰ ਕਰਕੇ ਨਦੀ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਨਦੀ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਇਹ ਗੋਦਾਵਰੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜਨਕ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਾਂਗਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਾਂਗਾ? ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਗੇ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਦੁਖਦਾਈ ਬਚਨ ਆਖਾਂਗਾ? ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵੈਦੇਹੀ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ?’’ ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਹੁਣ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਵੈਦੇਹੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ। ਇਹ ਰਾਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਲੰਬੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਜਾਗਦਾ ਰਹਾਂਗਾ ਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਜਨਸਥਾਨ, ਇਹ ਚਸ਼ਮਾ ਤੇ ਪਹਾੜ ਦੇਖਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਲੱਭਾਂਗਾ, ਜੇ ਕਿਤੇ ਸੀਤਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਤੱਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਣ।’’ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਲ ਤੱਕ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?’’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰ ਅਚਾਨਕ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਅਸਮਾਨ ਵਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ—ਉਸੇ ਪਾਸੇ ਜਿੱਥੇ ਮੈਥਿਲੀ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਰਾਮ ਜੀ ਵਲ ਵੇਖਦੇ, ਰਸਤੇ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਲ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਹਰਕਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ 'ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?', ਇਹ ਜਾਨਵਰ ਅਚਾਨਕ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਓ, ਅਸੀ ਇਸ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚੱਲੀਏ। ਜੇ ਉਥੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਉਹ ਉਥੇ ਦਿੱਸ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ—’’ ਕਕੁਤਥ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਬਿਲਕੁਲ,’’ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਧਰਤੀ ਵਲ ਤੱਕਦੇ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਏ।