ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਵਿਰਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਰਾਜ ਦੀ ਹਾਨੀ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣਾ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁਖ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦੁਖ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ।" ਪਰ ਰਾਮ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੰਗਲ ਦੇ ਕਠਨ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁਖ ਠੰਡੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੁਖ ਮੁੜ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕ ਉਠੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਵਿਚ ਅਚਾਨਕ ਅੱਗ ਲੱਗ ਜਾਵੇ। ਰਾਮ ਜੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਭੈੜੀ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ, ਡਰੀ ਹੋਈ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਰ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਦਲ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚੀਕ ਮਾਰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪਿਆਰੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਹ ਗੋਲ-ਗੋਲ ਛਾਤੀਆਂ ਖੂਨ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਗੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ—ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ ਬੇਚਾਰੀ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਮੁਖੜਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਰਮ, ਸਾਫ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲ, ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਲਟ, ਹੁਣ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਦਬ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇਗਾ—ਚੰਦ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੂ ਦੇ ਛਾਇਆ ਹੋਣ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਗਲ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਸੋਭਦੀ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਕੱਟ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਖੂਨ ਦੀ ਭੁੱਖ ਵਿਚ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬੇਚਾਰੀ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਫੜੀ ਅਤੇ ਘਸੀਟੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ; ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਅਕੇਲੀ ਚੀਕਣ ਵਾਲੀ ਪੰਛੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਇਸ ਪੱਥਰ 'ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਆਚਰਣ ਵਿਚ ਉੱਤਮ, ਮਿੱਠਾ ਮੁਸਕਾਨ ਕਰਦੀ, ਹੱਸਦੀ ਹੋਈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ, ਨਦੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰੀ ਸੀ; ਕੀ ਉਹ ਉਥੇ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ? ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਉਹ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਮੁਖੜੇ ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਕਮਲ ਚੁੱਕਣ ਜਾਂਦੀ ਸੀ; ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਕਦੇ ਪੋਖਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੰਛੀ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਥੇ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ; ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਡਰਪੋਕ ਇਕੱਲੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: "ਹੇ ਸੂਰਜ, ਜਗਤ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦਾ ਸਾਖੀ, ਦੱਸ ਕਿ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਕਿੱਥੇ ਗਈ ਹੈ ਜਾਂ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ ਹੈ—ਹਰ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।" ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਵਾ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਲੁਕਾਈ ਨਹੀਂ; ਦੱਸ, ਹੇ ਹਵਾ, ਉਹ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ, ਮਰੀ, ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ ਜਾਂ ਰਾਹ ਵਿਚ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਬੇਹੋਸ਼ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਤੇ ਉਚਿਤ ਬੋਲ ਕਰਦੇ ਹਨ: "ਹੁਣ ਦੁਖ ਛੱਡ ਤੇ ਹਿੰਮਤ ਫੜ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਨਿਸਚੈ ਕਰ। ਨਿਰਣੈਸ਼ੀਲ ਮਨੁੱਖ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਡਿਗਦੇ ਨਹੀਂ।" ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਫੜਦੇ, ਤੇ ਮੁੜ ਵੱਡੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਚੌਂਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਰਾਮ ਜੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਤੁਰਤੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਾ ਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਪਤਾ ਕਰ।" "ਸ਼ਾਇਦ ਸੀਤਾ ਗੋਦਾਵਰੀ 'ਤੇ ਕਮਲ ਚੁੱਕਣ ਗਈ ਹੋਵੇ।" ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਆਖਣ 'ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਸੁੰਦਰ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਖੋਜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਮੈਂ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਨਾਂ ਹੀ ਉਹ ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਵੈਦੇਹੀ, ਦੁਖ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਕਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚੀ?" "ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਰਾਮ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਉਹ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਹੋਰ ਵੀ ਉਦਾਸ ਤੇ ਗੁੰਝਲ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਖੁਦ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਜੀਵ ਅਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, "ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸ," ਪਰ ਰਾਮ ਦੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਦਰਿਆ ਨੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਰਤੂਤ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਡਰ ਕਰਕੇ, ਦਰਿਆ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਇਹ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਪਿਆਰੀ, ਕੁਝ ਵੀ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ; ਜਨਕ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਮੈਂ ਕੀ ਆਖਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ?" "ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਕੀ ਦੁਖਦਾਈ ਬੋਲ ਆਖਾਂ—ਉਹ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੀ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਞੀ?" "ਵੈਦੇਹੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਦੁਖ ਹਟਾ ਦਿੱਤੇ—ਕਿੱਥੇ ਗਈ? ਹੁਣ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵੰਞਾ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।" "ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਰਾਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਲੰਬੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਜਾਗਦਾ ਰਹਾਂਗਾ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ, ਜਨਸਥਾਨ, ਇਹ ਝਰਨਾ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਵੇਖਦਾ।" "ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਖੋਜ ਕਰਾਂਗਾ ਜੇ ਸੀਤਾ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੇ ਜੀਵ, ਹੇ ਵੀਰ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।" "ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਲਚਲਾਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਰਾਘਵ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੰਝੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੀਵ ਅਚਾਨਕ ਉਠ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਦਿਸ਼ਾ ਜਿੱਥੇ ਮੈਥਿਲੀ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਰਸਤਾ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵੱਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਜੀਵ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਮੁੜ, ਜਦ ਉਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਲਚਲਾਂ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਦਯਾਲੂ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?', ਇਹ ਜੀਵ ਅਚਾਨਕ ਉਠ ਖੜੇ ਹੋਏ।" "ਜੀਵ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਆਓ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਇਸ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਚੱਲੀਏ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਉੱਤਮ ਸਤਰੀ ਉਥੇ ਵੇਖੀ ਜਾਵੇ—" "ਹਾਂ," ਕਕੁਤਸਥ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ।