ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ, ਗਹਿਰੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਾਪ ਕੀਤੇ ਹੋਣਗੇ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਇਹ ਦੁੱਖ, ਇਕ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਹੋਰ ਦੁੱਖ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਵੱਸਿਆ ਹੈ। ਰਾਜ ਪਾ ਲੈਣਾ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ, ਤੇ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਜਦ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਤੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਮੈਂ ਸਹਿ ਲਏ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਕਮ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਦੁਬਾਰਾ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਭੜਕ ਉਠੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਉੱਤ ਪਏ ਹਨ।" "ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸੀਤਾ, ਡਰੀ ਹੋਈ, ਕਿਸੇ ਰਾਛਸ ਵੱਲੋਂ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਲਿਜਾਈ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ; ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਡਰ ਨਾਲ ਬਦਲ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਹ ਡਰ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਚੀਕ ਮਾਰੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਦੇ ਉਹ ਦੋ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਚੰਨਣ ਨਾਲ ਰਚੇ ਛਾਤੀਆਂ ਹੁਣ ਲਹੂ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ—ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਉਹ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ।" "ਉਸਦਾ ਨਾਜੁਕ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਚਿਹਰਾ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਘੁੰਗਰਾਲੂ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜੁੰਡ ਸੀ, ਹੁਣ ਰਾਛਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮੁਰਝਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੂ ਵਾਲਾ ਚੰਦ। ਮੇਰੀ ਧਰਮਪਤਨੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਗਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਰਾਛਸਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਸਨੂੰ ਕੱਟ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।" "ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਛਸਾਂ ਨੇ ਫੜ ਕੇ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ; ਉਹ ਬੇਬਸ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਚੀਕਦੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰੀ ਹੋਵੇਗੀ।" "ਇੱਥੇ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਕਦੇ ਪਥਰ ਦੇ ਚਬੂਤਰੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਵਾਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮਿੱਠੀਆਂ ਹੱਸੀਆਂ ਤੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ, ਜੋ ਨਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਸੀ; ਕੀ ਉਹ ਉਥੇ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ? ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।" "ਉਸਦਾ ਚੰਬੇ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਕਮਲ ਦੀ ਪਤੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਕਮਲ ਲੈਣ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਕਦੇ ਤਲਾਬ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੰਛੀ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੀ ਆਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਸੀ।" "ਹੇ ਸੂਰਜ, ਜੋ ਜਗਤ ਦਾ ਕਰਤਾ ਤੇ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਕਿ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਕਿੱਥੇ ਗਈ ਹੈ ਜਾਂ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ।" "ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਲੁਕਿਆ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਵਾਯੂ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਜੋ ਸਾਡਾ ਵੰਸ਼ ਸੰਭਾਲਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਮਰੀ ਹੈ, ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਕੇ ਕਰੁੰਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਢਾੜਸ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ, "ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਛੱਡੋ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਫੜੋ; ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਰੱਖੋ। ਸੰਕਲਪ ਵਾਲੇ ਮਰਦ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਪਰ ਭਾਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੱਡੇ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਨੇ ਹੌਸਲਾ ਨਾ ਫੜਿਆ, ਮਨ ਦੀ ਠੰਢੀ ਗੁਆ ਲਈ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਹੁਣ, ਅਰਣਯ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਸਠਵੇਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਰਾਮ ਜੀ, ਬਹੁਤ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਤੁਰੰਤ ਜਾ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਵੇਖ।" "ਸ਼ਾਇਦ ਸੀਤਾ ਕਮਲ ਲੈਣ ਲਈ ਗੋਦਾਵਰੀ ਗਈ ਹੋਵੇ।" ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਫਿਰ ਤੁਰੇ, ਤੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਸੋਹਣੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਦੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵੇਖੇ, ਪਰ ਸੀਤਾ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਮੇਰੀ ਬੁਲਾਹਟ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਕਿੱਥੇ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਸਾਡਾ ਦੁੱਖ ਹਟਾਉਂਦੀ ਸੀ?" "ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਰਾਮ, ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਹੋਰ ਵੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਭੁੱਲ-ਭੁੱਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਹੁਣ ਰਾਮ ਜੀ ਖੁਦ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਗਏ; ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਪਰ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਰਾਛਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਪਤਾ ਨਾ ਤਾਂ ਨਦੀ ਨੇ ਦਿੱਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਉਥਲੇ ਜੀਵਾਂ ਨੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਨਦੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ "ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸ," ਪਰ ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਦੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਾ ਦੱਸਿਆ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਡਰ ਕਰਕੇ ਨਦੀ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਾ ਦੱਸਿਆ। ਨਦੀ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਪਿਆਰੀ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ; ਜਦ ਮੈਂ ਜਨਕ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਕੀ ਆਖਾਂਗਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ?" "ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਕੀ ਦੁਖ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖਾਂਗਾ—ਉਹ ਜੋ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ?" "ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਸੀ—ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ? ਹੁਣ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ, ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।" "ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਰਾਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਲੰਬੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਜਾਗਦਾ ਹੋਇਆ ਮਂਦਾਕਿਨੀ, ਜਨਸਥਾਨ, ਇਹ ਚਸ਼ਮਾ ਤੇ ਪਹਾੜ ਵੇਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਖੋਜਾਂਗਾ, ਕਿ ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ, ਹੇ ਵੀਰ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਮੈਨੂੰ ਤੱਕ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।" ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਘਵ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਸ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੱਕੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰ ਅਚਾਨਕ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਜਿਧਰ ਮੈਥਿਲੀ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਰਸਤਾ ਪਕੜ ਕੇ, ਜਾਨਵਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰਾਮ ਜੀ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਵੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਹਲਚਲ ਤੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਵੇਖੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ 'ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?', ਇਹ ਜਾਨਵਰ ਅਚਾਨਕ ਉੱਠੇ।" "ਜਾਨਵਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਆਓ, ਪ੍ਰਭੂ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚੱਲੀਏ।