ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, “ਤੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਮੇਰੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਕੈਕਈ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੌਸਲਿਆ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈਂ।” ਰਾਮ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਸ ਦੀ ਘਟਨਾ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਜਾ ਕੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਦੇਵੀਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਡਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਰੰਯਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿਰਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਦਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੱਡੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਜੋ ਅਤਿ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਹਾਲਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਰੋਦੇ ਹੋਏ, ਕਹਿਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, “ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਵਾਂਗ ਬੁਰੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹੋਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੁੱਖ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ, ਲਗਾਤਾਰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਤੋੜਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਾਪ ਕੀਤੇ ਹੋਣਗੇ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਇਹ ਸਾਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਆਈ ਹੈ। ਰਾਜ ਗੁਆਉਣਾ, ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜਾ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ, ਮਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਠਿਨਾਈ ਸਹਿ ਕੇ ਜੀਉਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਠੰਢਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਹੁਣ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿੱਛੋੜੇ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੁੜ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭਭਕ ਉਠਿਆ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਨਾਰੀ, ਡਰੀ ਹੋਈ, ਕਿਸੇ ਦੈਤ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਚੱਕ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ; ਡਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਦਲ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਡਰ ਵਿੱਚ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਉਹ ਦੋ ਸੁੰਦਰ, ਚੰਦਨ ਰੱਗੜੇ ਹੋਏ, ਗੋਲਾਈ ਵਾਲੇ ਸਿਨੇ, ਹੁਣ ਖ਼ੂਨ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪੇਟੇ ਹੋਣਗੇ—ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਉਹ ਇਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਨਰਮ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਸੀ, ਤੇ ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਲਟ, ਹੁਣ ਦੈਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮੁਰਝਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੂ ਦੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਚੰਦ ਮੁਲਤਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਧਰਮੀਣੀ ਦੀ ਗਲ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਰ ਸੋਹਦਾ ਸੀ, ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਕੱਟੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਹੜੇ ਖ਼ੂਨ ਪੀਣ ਲਈ ਹੰਕਾਰਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ, ਉਹ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਫੜੀ ਤੇ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ; ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਚਕਵੀ ਵਾਂਗ, ਲੰਬੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਬੇਬਸੀ ਵਿੱਚ ਚੀਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਥੇ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪਥਰ ਦੀ ਚੌਕੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਚੰਗੇ ਚਲਣ ਵਾਲੀ; ਮਿੱਠਾ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੀ, ਹੱਸ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਹ ਉਥੇ ਗਈ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਕੰਵਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਕਦੇ ਕਵਲ ਲੈਣ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਕਦੇ ਵੀ ਪੋਖਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੰਛੀ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੀ ਆ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਡਰਪੋਕ ਹੈ ਤੇ ਇਕੱਲੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਹੇ ਸੂਰਜ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਸਭ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦੇ ਗਵਾਹ, ਦੱਸੋ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕਿੱਥੇ ਗਈ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚੱਕ ਲਿਆ—ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ। ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਲੁਕਿਆ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਪਵਨ, ਦੱਸੋ, ਜਿਸਨੇ ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਮਰੀ ਜਾਂ ਚੱਕੀ ਗਈ ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬੇ, ਬੇਹੋਸ਼ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਅਟੱਲ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਹੀ ਬੋਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਛੱਡ, ਹੌਸਲਾ ਫੜ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ਼ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦ੍ਰਿੜ਼ ਨਿਸ਼ਚਾ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦੇ ਡੋਲਦੇ ਨਹੀਂ।” ਪਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਹੌਸਲੇ ਵਾਲੇ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦੁਖੀ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ, ਧੀਰਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੁੜ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਹੁਣ, ਅਰੰਯਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ, ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਪਤਾ ਲਾ ਕਿ ਸੀਤਾ ਉਥੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਾਇਦ, ਸੀਤਾ ਗੋਦਾਵਰੀ ਉੱਤੇ ਕੰਵਲ ਲੈਣ ਗਈ ਹੋਵੇ।” ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਫਿਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਦੇ ਸਨਾਨ-ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਸਨਾਨ-ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰੀਆਂ ਬੁਲਾਵਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਮਿਲਿਆ; ਕਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ ਵੈਦੇਹੀ, ਜਿਹੜੀ ਸਾਡਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਸੀ?” “ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਰਾਮ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਉਹ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਹੋਰ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਖੁਦ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਰਾਮ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?” ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੀਤਾ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਚੱਕੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਤ ਸੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੱਸੋ,” ਤਾਂ ਵੀ ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਦੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਨਦੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਤੂਤ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਡਰ ਕਰਕੇ, ਨਦੀ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣੀ ਸੀ। ਨਦੀ ਵਲੋਂ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਕੁਝ ਵੀ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਨਕ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਾਂਗਾ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ?” “ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਕੀ ਦੁਖ ਭਰੇ ਬੋਲ ਆਖਾਂਗਾ—ਉਹ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ?” “ਵੈਦੇਹੀ, ਜਿਸਨੇ ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ—ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਈ? ਹੁਣ, ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਵੈਦੇਹੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ।” “ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਇਹ ਰਾਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਲੰਮੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਜਾਗਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੰਡਾਕਿਨੀ, ਜਨਸਥਾਨ, ਇਹ ਚਸ਼ਮਾ ਤੇ ਇਹ ਪਹਾੜ ਵੇਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।