ਰਾਮ ਜੀ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਬੜੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਭਾਈ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਮੇਰੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਦੇਵੀਂ। ਰਾਮ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀ ਤੂੰ ਸੇਵਾ ਕਰੀਂ। ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਵੀ ਇਜ਼ਤ ਕਰੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈਂ।" ਰਾਮ ਜੀ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੀਂ ਕਿ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ।" ਜਦ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੁਖੀ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਡਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਛਾ ਗਈ। ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਅਗਲਾ ਚੈਪਟਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖੀ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਗਹਿਰੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਪਹਾੜ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗੰਭੀਰ ਬੋਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਨੇ ਪਾਪ ਕੀਤੇ ਹੋਣ। ਕਿਉਂਕਿ ਦੁੱਖ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ, ਲਗਾਤਾਰ, ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤੋੜ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪਾਪ ਕੀਤੇ ਹੋਣਗੇ; ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਇਕ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਰਾਜ ਗੁਆਉਣਾ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜਾ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ, ਮਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਜਦ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਕਠਿਨਾਈ ਸਹਿ ਕੇ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਠੰਢਾ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਹੁਣ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੁੜ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਅੱਗ ਲੱਗ ਜਾਵੇ।" "ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਰੀ, ਡਰੀ ਹੋਈ, ਕਿਸੇ ਰਾਖਸ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ; ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਡਰ ਕਰਕੇ ਬਦਲ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਹ ਡਰ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚੀਕ ਮਾਰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਦੇ ਉਹ ਦੋ ਸੁੰਦਰ, ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ, ਗੋਲ ਛਾਤੀਆਂ ਹੁਣ ਖੂਨ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਦਾ ਇਹ ਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਉਹ ਚਿਹਰਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਰਮ, ਸਾਫ਼, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਘੁੰਘਰਾਲੂ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਗੁੱਚਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਰਾਖਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਚਮਕਣੋਂ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਤੇ ਰਾਹੂ ਦੀ ਛਾਂ ਪੈ ਜਾਵੇ। ਮੇਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਤਨੀ ਦੀ ਗਲ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਰ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰਾਖਸਾਂ ਨੇ ਕੱਟੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜੋ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਪੀਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ, ਇਕੱਲੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰਾਖਸਾਂ ਨੇ ਫੜ ਕੇ ਘਸੀਟ ਲਈ ਹੋਵੇਗੀ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਚੀਕ ਮਾਰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਇਕੱਲੀ ਚੜ੍ਹੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਖੁੱਲੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ।" "ਇੱਥੇ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਉਹ ਪਥਰ ਦੀ ਚਟਾਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦੀ ਸੀ, ਚੰਗੇ ਚਲਣ ਵਾਲੀ; ਮਿੱਠਾ ਮੁਸਕੁਰਾਉਂਦੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ੋਰ ਹੱਸਦੀ ਸੀ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਸੀ।" "ਇਹ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ, ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪਿਆਰੀ ਸੀ; ਕੀ ਪਤਾ ਉਹ ਉੱਥੇ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।" "ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਕਮਲ ਲੈਣ ਜਾਂਦੀ ਸੀ; ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਕਦੇ ਵੀ ਤਲਾਬ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।" "ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੀ ਆਈ ਹੋਵੇਗੀ; ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਡਰਪੋਕ ਇਕੱਲੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।" "ਹੇ ਸੂਰਜ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦਾ ਗਵਾਹ, ਦੱਸ ਕਿ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਕਿੱਥੇ ਗਈ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਲੈ ਗਿਆ—ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।" "ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਲੁੱਕਿਆ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਪਵਨ, ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸ—ਉਹ ਮਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਚੁੱਕੀ ਗਈ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ?" ਜਦ ਰਾਮ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ, ਹੋਸ਼ਹੀਣ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਮਨੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਉਚਿਤ ਬੋਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਛੱਡ, ਹੌਸਲਾ ਫੜ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦੇ ਡੋਲਦੇ ਨਹੀਂ।" ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਵਾਲੇ ਬੋਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਦੁਖੀ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਨੇ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ, ਸੰਤੁਲਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੁੜ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਅਗਲਾ ਚੈਪਟਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਤੁਰੰਤ ਜਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਪਤਾ ਕਰ ਕਿ ਸੀਤਾ ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।" "ਸ਼ਾਇਦ ਸੀਤਾ ਗੋਦਾਵਰੀ ਤੇ ਕਮਲ ਚੁੱਕਣ ਗਈ ਹੋਵੇ।" ਰਾਮ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਫਿਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਸੁੰਦਰ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਗਿਆ; ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਨਾਂ ਹੀ ਉਹ ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਕਿਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚੀ ਹੋਈ ਹੈ?" "ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਰਾਮ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਉਹ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਕੇ, ਰਾਮ ਹੋਰ ਵੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਆਪ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਪਰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਖਸਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਮੌਤ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੀ, ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਫਿਰ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੇ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, "ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸ," ਪਰ ਰਾਮ ਨੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਵੀ, ਦਰਿਆ ਨੇ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਡਰ ਕਰਕੇ ਦਰਿਆ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਨਾ ਮਿਲੀ, ਰਾਮ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਤੜਪ ਰਹੇ ਸਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਪਿਆਰੇ, ਕੁਝ ਵੀ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ; ਜਦ ਜਨਕ ਨੂੰ ਮਿਲਾਂਗਾ, ਕੀ ਕਹਾਂਗਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ?" "ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਕੀ ਦੁਖਦਾਈ ਸ਼ਬਦ ਕਹਾਂਗਾ—ਉਹ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋਈ?" "ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਸੀ—ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ? ਹੁਣ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ, ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ।