ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੜੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੇ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਵਰਗ ਵੀ ਸੁੰਨਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੁਭ ਆਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾ। ਪਰ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਮੇਰੀ ਝੱਫੀ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਂ। ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੋ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੈਕਈ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀ, ਹੇ ਮਹਾਨ, ਤੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕਰੀਂ। ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੀ ਰੀਤਿ ਨਾਲ ਆਦਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਮੂਤਾਬਕ, ਤੂੰ ਬੜੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਂ। ਮੇਰੇ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਖ਼ਬਰ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੇਈਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਬਿਨਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਡਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਚੁਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਗਲੀ ਘੜੀ ਆਈ। ਰਾਮ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਭ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਵੱਡੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਗਹਿਰੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰ ਕੇ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ, “ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਨੀ ਮਾੜੀ ਕਰਤੂਤ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ। ਦੁੱਖ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ, ਲਗਾਤਾਰ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਤੇ ਮਨ ਤੋੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਾਪ ਕੀਤੇ ਹੋਣਗੇ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਰਾਜ ਗੁਆਉਣਾ, ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ, ਮਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਗਮ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚਲ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਸਹਿ ਕੇ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਠੰਢ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਹੁਣ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੇ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੁੜ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਉਹ ਭੈਭੀਤ ਨਾਰੀ, ਕਿਸੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਉਠਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਡਰੀ ਹੋਈ, ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੀ, ਜ਼ਰੂਰ ਡਰ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੁਕਾਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਉਹ ਦੋ ਸੁੰਦਰ, ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਰੁੱਤੇ, ਗੋਲ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਸਤਨ, ਹੁਣ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਖੂਨ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣਗੇ। ਉਹ ਮੁੱਖ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਰਮ, ਸਾਫ਼ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਸੀ, ਕਾਲੇ, ਘੁੰਘਰਾਲੂ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ, ਹੁਣ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮੁਰਝਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੂ ਨੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੀ ਸੋਹਣੀ, ਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਰ ਸੂਟ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਜ਼ਰੂਰ ਕੱਟੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਹੜੇ ਖੂਨ ਦੀ ਭੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ, ਇਸ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਲੋਂ ਫੜੀ ਤੇ ਘਸੀਟੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਜ਼ਰੂਰ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਕਿਸੇ ਵਿਛੋੜੀ ਹੋਈ ਚਕਵੀ ਵਾਂਗ ਚੀਕ ਮਾਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇੱਥੇ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦੀ ਸੀ, ਹੰਸਣੀ, ਮਿੱਠਾ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੈਨੂੰ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ, ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਸੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਅਕੇਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਕੰਵਲ ਵਾਂਗ ਮੁੱਖ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਕੰਵਲ ਲੈਣ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਕਦੇ ਜਲਾਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ, ਚਿੜੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਉੱਥੇ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਡਰਪੋਕ ਕਦੇ ਅਕੇਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਸੂਰਜ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਰਤਾਰ ਤੇ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਦੱਸੋ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕਿੱਥੇ ਗਈ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਲੈ ਗਈ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹਾਂ।” ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁਕਾਰਿਆ, “ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਪਤਾ ਹੈ, ਹੇ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਦੱਸੋ ਮੇਰੀ ਉਹ ਰਾਖੀ ਵਾਲੀ, ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ, ਮਰ ਗਈ, ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ?” ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਚੁਰ ਹੋ ਕੇ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧੀਰਜ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ, “ਹੁਣ ਗਮ ਛੱਡੋ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਫੜੋ; ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖੋ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦੇ ਡਿਗਦੇ ਨਹੀਂ।” ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੌਸਲੇ ਵਾਲੇ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਮ ਨੇ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ, ਸਬਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵੱਡੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜਲਦੀ ਜਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪਤਾ ਲਾ।” ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, “ਸ਼ਾਇਦ ਸੀਤਾ ਗੋਦਾਵਰੀ ਉੱਤੇ ਕੰਵਲ ਲੈਣ ਗਈ ਹੋਵੇ।” ਰਾਮ ਦੇ ਆਖਣ ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੋਹਣੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਉਹ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਮੈਂ ਓਥੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਉਹ ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਵੈਦੇਹੀ, ਜਿਹੜੀ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਮ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਉਹ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਹੋਰ ਵੀ ਉਦਾਸ, ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਭੁੱਲਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਖੁਦ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪੁਛਦੇ ਹਨ, “ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?” ਪਰ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਮੌਤ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ, ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਨਦੀ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਨਦੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਉਸਦੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ,” ਪਰ ਰਾਮ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਵੀ ਨਦੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾੜੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਡਰ ਕਰਕੇ ਨਦੀ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਨਦੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਪਿਆਰੇ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖਦੀ; ਹੁਣ ਜਨਕ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਮੈਂ ਕੀ ਆਖਾਂਗਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ? ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਮੈਂ ਕੀ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲਾਂ ਆਖਾਂਗਾ—ਉਹ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹੀ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋਈ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਚਿੰਤਤ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾ, ਹੌਸਲਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਨ।