ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ, ਕਮਲ-ਨੈਣ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗਹਿਰੀ ਆਹ ਭਰਦੇ ਹੋਏ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਗਲਾ ਲੈ ਕੇ, “ਹਾਏ! ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ!” ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਸਾਥੀ ਸਨ, ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਆਰੰਯਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਅਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ! ਤੁਸੀਂ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਡੰਗਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਢੱਕ ਰਹੀ ਹੋ, ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੋ, ਪਰ ਇਹ ਫੁੱਲ ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੇਵੀ! ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਜੰਗੀਆਂ ਕੇਲੇ ਦੇ ਡੰਗਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੇਲੇ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਢੱਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਹੇ ਸੁਭਾਵਕ! ਤੁਸੀਂ ਕਰਣਿਕਾਰ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਹੀ ਹੋ, ਹੱਸ ਰਹੀ ਹੋ, ਪਰ ਇਹ ਖੇਡ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁਖ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਹੱਸਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਪ੍ਰੀਤਮ, ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੇਡ-ਮਜਾਕ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੋ। ਆਓ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੈਣ! ਤੁਹਾਡਾ ਕੂਟਾ ਖਾਲੀ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ ਜਾਂ ਉਠਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ; ਵੇਖੋ, ਇਹ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ—ਹਾਏ! ਮੇਰੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਗਈ? ਹਾਏ! ਧਰਮੀ, ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ!” “ਹਾਏ! ਅੱਜ ਕੈਕੇਈ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਖਾਲੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵਾਂ? ਲੋਕ ਕਹਿਣਗੇ ਕਿ ਮੈਂ ਅਸਹਾਇ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ ਹਾਂ। ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੀ ਡਰਪੋਕੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਸੀਤਾ ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਵਨ-ਵਾਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਕੋਲ। ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜਨਕ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਦਿਖਾਵਾਂਗਾ, ਜਦ ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛਣਗੇ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਇਆ ਵੇਖਣਗੇ? ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇਗਾ; ਜਾਂ ਫਿਰ, ਮੈਂ ਭਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਖਾਲੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਜਾਓ। ਪਰ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ; ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਦੇਣਾ। ਰਾਮ ਤੁਹਾਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਲੋਂ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਣ। ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਯੋਗ੍ਯਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣਾ; ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਵਲੋਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹੋ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ। ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਨਾਸ਼ ਦੀ ਪੂਰੀ ਖਬਰ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਨਾਸ਼ਕ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਲੋਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਣੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਰੁਣ ਰੋਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ, ਡਰੇ ਹੋਏ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਅਤੇ ਮਨ-ਮਹਿਸੂਸ ਵਿੱਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਅਗਲੇ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਆਰੰਯਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿਰਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਗਹਿਰੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਰਾਮ, ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿਚ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਖੁਦ ਵੀ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਸੀਬੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਕੇ, ਆਹ ਭਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਨੇ ਮੰਦ ਕੰਮ ਕੀਤੇ ਹੋਣ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਖ ਤੇ ਦੁਖ, ਲਗਾਤਾਰ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਤੇ ਮਨ ਤੋੜਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਾਪ ਕੀਤੇ ਹੋਣਗੇ; ਅਤੇ ਹੁਣ, ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ, ਮੈਂ ਇਸ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਇੱਕ ਦੁਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੁਖ ਵਿਚ। ਰਾਜ ਦੀ ਹਾਨੀ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣਾ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ, ਅਤੇ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਸਭ, ਜਦ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਦੁਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਠਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੁਖ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕਸ਼ਟ ਸਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਠੰਢਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਹੁਣ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ ਸੁੱਕੇ ਲੱਕੜਾਂ ਵਿਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਹੈ।” “ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਰੀ, ਡਰ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਦੈਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ; ਉਹ ਡਰ ਵਿਚ, ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ ਕੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬੁਲਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਉਹ ਦੋ ਸੁੰਦਰ, ਸਦਾ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਰੰਗੇ, ਗੋਲ-ਗੋਲ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਸਤਨ, ਹੁਣ ਖੂਨ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਹੋਣਗੇ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਇਹ ਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਚਿਹਰਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਰਮ, ਸਾਫ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਘਣੇ, ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਵਾਲ ਸਨ, ਹੁਣ ਦੈਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ, ਰਾਹੂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਮੇਰੀ ਧਰਮੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਗਲ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਰ ਨਾਲ ਸਜੀ ਰਹੀ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਕੱਟੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜੋ ਇਸ ਸੁੰਨ-ਸੁੰਨ ਥਾਂ ਤੇ ਖੂਨ ਪੀਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਉਹ ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਫੜ ਕੇ, ਖਿੱਚ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਹੋਣਗੇ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਉਹ ਬਿਚਾਰੀ ਕਾਗ ਵਾਂਗ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਪੂਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ ਕੇ, ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ।” “ਇੱਥੇ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਕਦੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਚੌਂਕ ਤੇ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲੀ; ਮਿੱਠਾ ਹੱਸ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਹ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਨਦੀਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਸੀ; ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਕਮਲ-ਨੈਣ ਤੇ ਕਮਲ-ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਕਮਲ ਚੁਣਣ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ; ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਕਦੇ ਵਿਖੇ ਜਾਂਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ, ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਉੱਥੇ ਗਈ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਡਰਪੋਕ, ਇਕੱਲੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ, ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।