ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਣਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਬੈਠੇ, ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਤੇ ਲੰਮੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਰਾਮ, ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ, “ਹਾਏ! ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ!” ਆਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਏ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਅਣਸੁਣੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ, ਪੂਕਾਰਦੇ ਰਹੇ। ਹੁਣ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਤਾਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਿਆਰ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਤੜਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਬੋਲ ਪਏ, “ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ! ਤੂੰ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਡਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਢੱਕ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਇਹ ਫੁੱਲ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੇਵੀ! ਤੇਰੀਆਂ ਜੰਗਲੀ ਕੇਲੇ ਵਰਗੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਜੰਘਾਂ, ਪੱਤਿਆਂ ਹੇਠਾਂ ਛੁਪੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੀ ਮੈਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਹੇ ਕੋਮਲ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ! ਤੂੰ ਕਰਣਿਕਾਰ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਹੱਸ ਰਹੀ ਹੈਂ—ਪਰ ਇਹ ਮਜ਼ਾਕ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ, ਹੱਸਣਾ ਵੀ ਢੰਗ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮਾਸੂਮ ਤੰਗ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਆ ਜਾ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ! ਤੇਰਾ ਕੁਟੀਆ ਸੁੰਨ ਹੈ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸ ਖਾ ਗਏ ਜਾਂ ਉਠਾ ਲੈ ਗਏ। ਉਹ ਮੁਝ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ! ਵੇਖ, ਇਹ ਹਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਹੰਝੂਆਂ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਤੇਰੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਹਾਏ! ਮੇਰੀ ਧਰਮੀ, ਸੋਹਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ?” ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਅੱਜ ਤਾਂ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਮੁਰਾਦ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ, ਹੇ ਦੇਵੀ! ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੁੰਨੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵਾਂਗਾ? ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਕਾਇਰ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਆਖਣਗੇ। ਮੇਰਾ ਡਰਪੋਕਪਨ ਤਾਂ ਸਾਫ਼ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਨਾਲ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਉਹ ਪੁੱਛਣਗੇ—ਤੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਵੇਖਣ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗਾ। ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਹੋਰ ਮੱਤ ਭੁੱਲ ਜਾਣਗੇ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸੁੰਨਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਥੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਅਯੋਧਿਆ ਚਲਾ ਜਾ। ਪਰ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਤੂੰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਕੇ, ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ, ਸੁਮੀਤਰਾ ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੀਂ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲੀਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਂ। ਮੇਰੀ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਸਾਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਈਂ।” ਜਦੋਂ ਰਘੁਨਾਥ ਜੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਡਰ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਵੀ ਬੜੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਇਸ ਦੁੱਖ-ਮਹਿਸੂਸ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਲਗਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਾਪੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਐਨੇ ਦੁੱਖ ਸਹਾਰੇ ਹੋਣ। ਪਾਪ ਤੇ ਪਾਪ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਾਪ ਕੀਤੇ ਹੋਣਗੇ, ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਏ ਹਨ। ਰਾਜ ਗਵਾਉਣਾ, ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਮਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਤਕਲੀਫ ਸਹਿ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਠੰਢੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਉਹ ਭੈਬੀਤ ਸੀਤਾ, ਕਿਸੇ ਦੈਤ ਨੇ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਉਠਾ ਕੇ ਲੈ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਡਰ ਕਾਰਨ ਬਦਲ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਹ ਕਈ ਵਾਰੀ ਚੀਕ ਮਾਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਸੋਹਣੇ, ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਸਜੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦੋ ਉਭਰੇ ਹੋਏ ਸੌਂਹਦੇ ਸtan ਹੁਣ ਰਕਤ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਹੋਏ ਹੋਣਗੇ। ਉਸ ਦਾ ਨਰਮ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰਾ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਲਕਾ ਹਾਸਾ ਤੇ ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਵਾਲ, ਹੁਣ ਦੈਤ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਥੱਕ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੂ ਨੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਸੋਹਣਾ ਗਲ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਦੈਤਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਇਥੇ ਵਿਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਪੀਦੇ ਹਨ, ਕੱਟ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਇਸ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਫੜ ਕੇ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਛੁੱਟੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਹ ਵਿਛੋੜੀ ਹੋਈ ਚਕਵੀ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਚੀਕ ਮਾਰੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇੱਥੇ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪੱਥਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਮਿੱਠਾ ਹੱਸ ਕੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ। ਇਹ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਸੀ, ਕੀ ਉਹ ਉੱਥੇ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ? ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਮਲ ਲੈਣ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਹਰੇਕ ਯਾਦ, ਹਰੇਕ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਿਆ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਰਹੇ।