ਸਿਤਾ ਦੀ ਭਗੋਤੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਬੜੀ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਚ ਕੰਪਨ ਆ ਗਿਆ, ਮਨ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਲੰਬੇ-ਲੰਬੇ ਆਹ ਭਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਹ ਭਰਦਾ ਅਤੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ—"ਹਾ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ!"—ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਸਾਥੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੀ ਦੁੱਖੀ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅਣਸੁਣੀ ਕਰਦਾ, ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਕਾਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਹੁਣ ਵਾਯਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਹਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਹ, ਜਿਵੇਂ ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ, ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। "ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ! ਤੂੰ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਢੱਕਦੀ ਹੈਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਇਹ ਫੁੱਲ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੇਵੀ! ਤੇਰੇ ਪੈਰ ਕੇਲੇ ਦੇ ਡੰਡੇ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਹੇਠਾਂ ਛੁਪੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਹ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੁਪਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਹੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ! ਤੂੰ ਕਰਣਿਕਾਰ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਹੱਸਦੀ, ਖੇਡਦੀ ਹੈਂ; ਪਰ ਇਹ ਹੱਸਣਾ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਹੱਸਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸੁਭਾਵ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਖੇਡਣੀ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈਂ। ਆ, ਹੇ ਵਿਅਪਕ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ! ਤੇਰਾ ਕੂਟ ਖਾਲੀ ਹੈ; ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ ਜਾਂ ਲੈ ਗਏ ਹਨ।" "ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਵੇਖੋ, ਇਹ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਰਾਤ-ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ—ਹਾ ਮੇਰੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ? ਹਾ, ਧਰਮਵਾਨ ਸੁੰਦਰ ਸਿਤਾ!" "ਹਾ, ਅੱਜ ਕੈਕੇਈ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਜਦਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਖਾਲੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵਾਂ? ਲੋਕ ਕਹਿਣਗੇ ਕਿ ਮੈਂ ਅਸਹਾਇ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਹਾਂ। ਸਿਤਾ ਦੀ ਭਗੋਤੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਡਰਪੋਕੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ; ਅਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਮੈਂ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮੁੰਹ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਜਦ ਉਹ ਸਿਤਾ ਦੀ ਖੇਰ ਪੁੱਛੇਗਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਇਆ ਵੇਖੇਗਾ? ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੀੜ੍ਹਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇਗਾ; ਜਾਂ ਫਿਰ ਮੈਂ ਭਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਸਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਖਾਲੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਚਲੀ ਜਾ। ਪਰ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਦੇ।" "ਰਾਮ ਤੇਰੀ ਇਜ਼ਾਜ਼ਤ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾ, ਤੇਰੇ ਸਹਾਰੇ ਰਹਿਣ। ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਜਾਵੇ; ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ।" "ਸਿਤਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਘਟਨਾ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਵਿਨਾਸੀ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਖੀ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਸੋਹਣੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੀ ਸਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ, ਡਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਲੈ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਵਾਯਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਤਿਰਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ, ਦੁਖ ਤੇ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਉਦਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਗਹਿਰੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਿਸ਼ਰੀਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਹੰਝੂਆਂ ਤੇ ਆਹਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: "ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਦ ਕੰਮਾਂ ਕੀਤੇ ਹੋਣ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਖ ਉੱਤੇ ਦੁਖ, ਲਗਾਤਾਰ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਤੇ ਮਨ ਤੋੜਦੇ ਹਨ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪਾਪ ਕੀਤੇ ਹੋਣਗੇ; ਤੇ ਹੁਣ, ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ, ਮੈਂ ਇਸ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਦੁਖ ਉੱਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਪਾ ਗਿਆ ਹਾਂ।" "ਰਾਜ ਗੁਆਉਣ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ, ਅਤੇ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ—ਇਹ ਸਭ, ਜਦ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਦੁਖ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਠਿਨਾਈ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਠੰਢਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਹੁਣ, ਸਿਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਦੁਖ ਫੇਰ ਨਵੀਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਹੈ।" "ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾ, ਡਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਕਿਸੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਗਾੜ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚੀਖਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਉਹ ਦੋ ਸਦਾਬਹਾਰ, ਸੁੰਦਰ, ਚੰਨਣ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਗੋਲ-ਗੋਲ ਸਤਨ, ਹੁਣ ਖੂਨ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲੱਤ-ਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣਗੇ—ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਦਾ ਇਹ ਹਾਲ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਉਹ ਚਿਹਰਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਰਮ, ਸਾਫ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਵਾਲ, ਹੁਣ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ—ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ, ਰਾਹੂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ।" "ਮੇਰੀ ਧਰਮਵਾਨ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਗਲ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਰ ਨਾਲ ਸਜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਇਸ ਸੁੰਨੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ 'ਚ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਕੱਟੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਹੜੇ ਖੂਨ ਪੀਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਸ ਸੁੰਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਫੜ ਕੇ, ਘਸੀਟ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਹੋਣਗੇ; ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਉਹ ਪਿਆਰੀ, ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ, ਚੀਖ-ਚੀਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਲੰਬੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ ਕੇ, ਬਚਾਅ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ।" "ਇਥੇ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਕਦੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਚਟਾਣ 'ਤੇ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨਾਲ; ਮਿੱਠਾ ਹੱਸਦੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉੱਚੀ ਹੱਸਦੀ, ਸਿਤਾ ਤੈਨੂੰ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਸੀ।" "ਇਹ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਸੀ; ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਉਥੇ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ, ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਭਰਦੀ ਹੈ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ, ਉਸ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।