ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਉਪਰੰਤ ਰਾਮ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਗੇ। ਦੋਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜੰਗਲ, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ, ਝੀਲਾਂ—ਹਰ ਥਾਂ—ਵਿਚ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੇ ਢਲਾਨ, ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲੱਭਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਪੂਰੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਇਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਮੇਰੀ ਸੁਭਾਗਿਨੀ, ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।" ਇਸ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਮਕਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਸਨ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ: "ਤੁਸੀਂ ਜਰੂਰ ਮੈਥਿਲੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਬਾਂਧ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਸੀ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। "ਜੰਗਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕਮਲ ਦੇ ਝੀਲਾਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਪਹਾੜ ਛਾਂਵਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਗੁਫਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਜਿੰਦ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।" ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਦੀ ਆਗ ਨਾਲ ਤਪਦੇ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗਾ, ਮਨ ਬੇਸੁਧ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਲੰਬੀ ਲੰਬੀ ਆਹ ਭਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਮਲੂਕ ਹੋ ਕੇ, ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਰਾਮ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਗਹਿਰੀ ਆਹ ਭਰਦੇ, "ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ!" ਕਹਿੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰੋਣ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਸਾਥੀ ਨੂੰ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਆਏ। ਪਰ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਅਣਸੁਣ ਕਰਦੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੀ ਬਾਹਤਵੀਂ ਸਰਗਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਨੇਤ੍ਰ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਏ। ਉਹ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਿੱਚ, ਦੁਖੀ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦੇ: "ਪਿਆਰੀ, ਤੁਸੀਂ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਡਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਢੱਕ ਰਹੀ ਹੋ, ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੋ—ਪਰ ਇਹ ਫੁੱਲ ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਦੇਵੀ, ਤੇਰੇ ਪੱਟੇ ਕੇਲੇ ਦੇ ਡੰਡੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਪੱਤਿਆਂ ਹੇਠਾਂ ਛੁਪੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ—ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।" "ਮੁਲਾਇਮ, ਤੁਸੀਂ ਕਰਣਿਕਾਰ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਹੀ ਹੋ, ਹੱਸ ਰਹੀ ਹੋ, ਪਰ ਇਹ ਹਾਸਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹੈ।" "ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਹਾਸਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਖੇਡ-ਮਜਾਕ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੋ।" "ਆ ਜਾ, ਵੱਡੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੇਰੀ ਕੁਟੀਆ ਖਾਲੀ ਹੈ; ਜਰੂਰ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਜਾਂ ਲੈ ਗਏ।" "ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ; ਦੇਖ, ਇਹ ਹਿਰਣ ਦੇ ਪੱਝ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ।" "ਮਾਨੋ ਉਹ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ—ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ? ਹਾਏ, ਗੁਣਵਾਨ ਸੁੰਦਰਿ!" "ਹਾਏ, ਅੱਜ ਕੈਕੇਈ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ, ਦੇਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਜਦਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਗਿਆ ਸੀ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਖਾਲੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵਾਂ? ਲੋਕ ਕਹਿਣਗੇ ਕਿ ਮੈਂ ਅਸਹਾਇ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਹਾਂ।" "ਮੇਰੀ ਡਰਪੋਕੀ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ; ਅਤੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਜਨਕ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕੋਲ ਜਾਣਾ।" "ਜਨਕ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਾਂਗਾ, ਤੇ ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੈਰ-ਮੰਗੀ ਕਰੇਗਾ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਇਆ ਵੇਖੇਗਾ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਾਂ?" "ਉਹ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਮੋਹ-ਵਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਜਾਂ ਮੈਂ ਭਰਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਅਕਾਸ਼ ਵੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਖਾਲੀ ਲੱਗਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਸੁਭਾਗ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਜਾ।" "ਪਰ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਦੇ।" "ਰਾਮ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸੌਂਪਦਾ ਹੈ; ਤੇਰੀ ਮਾਤਾ ਕੈਕੇਈ ਤੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ।" "ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ; ਉਹਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੂੰ ਕਰੋ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।" "ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਪੂਰੀ ਖਬਰ, ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਘਵ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਡਰ ਨਾਲ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਘਣੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਲੈ ਕੇ, ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਤ੍ਰੇਸਠਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਤੋਂ ਵੱਛੜੇ, ਦੁਖ ਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਆਪਣੀ ਦੁਖੀ ਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਦਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਮੁੜ ਗਹਿਰੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਰਾਮ, ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਖੁਦ ਵੀ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵਿਪਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰਦੇ ਤੇ ਰੋਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ: "ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਕਿ ਧਰਤੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਨੇ ਪਾਪ ਕੀਤੇ ਹੋਣ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਖ ਤੇ ਦੁਖ, ਲਗਾਤਾਰ, ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤੋੜ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਜਰੂਰ, ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਾਪ ਕੀਤੇ ਹੋਣਗੇ; ਹੁਣ, ਉਸ ਫਲ ਵਜੋਂ, ਮੈਂ ਇਸ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਇਕ ਦੁਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਿਆ।" "ਰਾਜ ਗੁਆਣਾ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣਾ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ, ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ—ਇਹ ਸਭ, ਜਦ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ, ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਪਦੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।