ਲਖ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਨੇਹੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਢੂੰਢੀਏ। ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸਹਿਮਤ ਹੋ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡੁੱਬਣ ਦਿਓ।" ਲਖ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਨੰਦਨ ਲਖ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੋਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ, ਚਟਾਨਾਂ ਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਤੱਕ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਈ। ਪੂਰੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਖੰਗਾਲ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਲਖ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਇਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਸੀਤਾ, ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।" ਇਸ ਉੱਤੇ ਲਖ਼ਮਣ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਮ ਨਾਲ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਣ ਲੱਗਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਮੈਥਿਲੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੋਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਬਾਂਧ ਕੇ ਧਰਤੀ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।" ਲਖ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਹੌਲੇ ਜਿਹੇ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਸਾਰਾ ਜੰਗਲ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਦਾਰ ਕਮਲ-ਕੁੰਡੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਹਾੜ ਛਾਂਵੇਂ ਹਨ, ਅਨੇਕਾਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਜਾਨੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।" ਇੰਝ ਕਰਕੇ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਹਰਨ ਕਰ ਲਏ ਜਾਣ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ ਰਾਮ ਇਕ ਪਲ ਵਾਸਤੇ ਵਿਕਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਮਨ ਗੁੰਮ ਤੇ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਹਲ, ਲੰਬੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰਦਾ। ਵਾਰ ਵਾਰ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰੀਆਂ ਤੇ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਹਾਏ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ!"—ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ। ਫਿਰ ਲਖ਼ਮਣ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਸਾਥੀ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਰਾਮ ਨੇ ਲਖ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਚਿਤ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਰਣਯ ਕਾਂਡ ਦਾ ਬਾਹਠਵਾਂ ਸਰਗ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਮਹਾਬਲੀ ਤੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਰਾਮ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਤੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ, ਜਿਵੇਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਤੜਪ ਵਿਚ, ਦੁਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਣ ਲੱਗਿਆ। "ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਤੂੰ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਡਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਢੱਕ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਇਹ ਫੁੱਲ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਹੇ ਨੇ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰੇ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਕੇਲੇ ਦੇ ਤਣਿਆਂ ਵਰਗੇ ਨੇ, ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਹੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਭਾਵਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਕਰਣਿਕਾਰ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਹੱਸਦੀ ਖੇਡ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਇਹ ਹਾਸਾ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਹਿਣਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ, ਇਹ ਜਹੀ ਹੱਸਣੀ ਢੰਗ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸੁਭਾਵ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੇਡਾਂ-ਮਜ਼ਾਕਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈਂ। ਆ ਜਾ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੇਰਾ ਕੁਟੀਆ ਸੁੰਨੀ ਪਈ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਖਾ ਗਏ ਜਾਂ ਲੈ ਗਏ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ, ਹੇ ਲਖ਼ਮਣ, ਜੋ ਰੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੇਖ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਲਖ਼ਮਣ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹੋਣ ਕਿ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਖਾ ਗਏ ਹਨ—ਹਾਏ ਮੇਰੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ, ਸੋਹਣੀ ਲਾਡਲੀ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ? ਹਾਏ, ਅੱਜ ਕੈਕੇਈ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੁੰਨੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵਾਂਗਾ? ਲੋਕ ਕਹਿਣਗੇ ਕਿ ਮੈਂ ਅਸਹਾਇ ਤੇ ਨਿਰਦਯ ਹਾਂ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਮੇਰੀ ਕਾਇਰਤਾ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਹਰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਵਨ-ਵਾਸ ਤੋਂ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਵਿਦੇਹ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਦ ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖ਼ੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛੇਗਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਵੇਖੇਗਾ? ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਜਰੂਰ ਮੋਹ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਵੇਗਾ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਮੈਂ ਭੀ ਭਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਸਵਰਗ ਵੀ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਸੁੰਨਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਮੰਗਲਮਈ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾ। ਪਰ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦਾ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ; ਭਰਤ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਂ। ਤੈਨੂੰ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੈਕੇਈ ਅਤੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੀ, ਹੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕਰੀਂ। ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਭੀ, ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਯਥਾਯੋਗ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੀਂ; ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋ। ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਪੂਰੀ ਖ਼ਬਰ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦੇਣੀ ਹੈ। ਇੰਝ ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਦੁਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਆਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਲਖ਼ਮਣ ਵੀ, ਡਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਚਿਤ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਤ੍ਰੇਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ। ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁਖ ਤੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁਖੀ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁੜ ਘਨੇਰੇ ਵਿਹਲਾਪ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਰਾਮ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਲਖ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪ ਭੀ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਆਹਾਂ ਭਰ ਕੇ ਤੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਨੇ ਪਾਪ ਕੀਤੇ ਹੋਣ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੁੱਖ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ, ਲਗਾਤਾਰ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਤੇ ਮਨ ਤੋੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਾਪ ਕੀਤੇ ਹੋਣਗੇ; ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ, ਮੈਂ ਇਸ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਦੁੱਖ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਇੰਝ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਖ਼ਮਣ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਤੇ ਵਿਹਲ ਹੋਏ, ਦੁਖ ਤੇ ਆਹਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਤੜਫਦੇ ਰਹੇ।