ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ, ਵੈਦੇਹੀ ਜ਼ਰੂਰ ਤੁਹਾਡੀ ਤੇ ਮੇਰੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਮ, ਆਓ, ਅਸੀਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰੀਏ।" ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਆਓ, ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰੀਏ, ਜਿੱਥੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਕਕੁਤ੍ਥ ਵੰਸ਼ੀ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡੁੱਬਣ ਦੇਵੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੋਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਫਿਰੇ। ਉਹ ਹਰ ਢਲਾਨ, ਚੱਟਾਨ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਜਦ ਪੂਰੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਲਈ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਇਸ ਪਹਾੜ ਤੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਮਕਦਾਰ ਭਰਾ ਨੂੰ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਮੈਥਿਲੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੋਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਬਾਂਧ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਦ ਕਿ ਸਾਰਾ ਜੰਗਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਦੇ ਕੂੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਹਾੜ ਛਾਂਵਦਾਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੇ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਦੇ ਹਰਨ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ ਪਲ ਵਾਸਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਮਨ ਉਲਝਣ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਲੰਮਾ ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਰਾਮ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲਾ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਆਖਦਾ, "ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ!"—ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੱਕ ਜਾਂਦੀ। ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਸਾਥੀ ਸੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ, ਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪੁਕਾਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਹਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਨਾ ਦਿੱਸੀ, ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਕਦੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦਿੱਸਦੀ ਜਾਪਦੀ, ਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਦੁਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਿਆ ਕਰਦਾ। "ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਤੁਸੀਂ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਡਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਢੱਕ ਰਹੀ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੋ, ਪਰ ਇਹ ਫੁੱਲ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਰੋਸਨ ਪੈਰ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਪੱਤਿਆਂ ਹੇਠ ਛੁਪੇ ਹੋਏ—ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। ਹੇ ਕੋਮਲ, ਤੁਸੀਂ ਕਰਨਿਕਾਰ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਹੀ ਹੋ, ਹੱਸ ਰਹੀ ਹੋ, ਹੇ ਦੇਵੀ; ਪਰ ਇਹ ਖੇਡ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਹਾਸਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਤੁਸੀਂ ਖੇਡਾਂ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੋ। ਆਓ, ਹੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੁਹਾਡਾ ਕुटੀਆ ਖਾਲੀ ਹੈ; ਸ਼ਾਇਦ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਜਾਂ ਉਠਾ ਲੈ ਗਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ; ਇਹ ਹਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੇਖੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ—ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਸ਼ੁਭਚਰਿਤ੍ਰਾ, ਸੋਹਣੀ! ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈਓ? ਹਾਏ, ਅੱਜ ਕੈਕਈ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਖਾਲੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵਾਂ? ਲੋਕ ਕਹਿਣਗੇ ਕਿ ਮੈਂ ਅਸਹਾਇ ਤੇ ਨਿਰਦਯ ਹਾਂ। ਦਰਅਸਲ, ਮੇਰੀ ਡਰਪੋਕਤਾ ਉਘੜ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈ ਹੈ, ਜਦ ਸੀਤਾ ਹਰਨ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਜਨਕ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਉਹ ਕੀ ਸੋਚੇਗਾ? ਮੈਂ ਵਿੱਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹੋਏ, ਜਦ ਜਨਕ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮੁਖ ਵਿਖਾਵਾਂਗਾ? ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਮਤ ਭ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇਗਾ; ਜਾਂ ਫਿਰ, ਮੈਂ ਭਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਸੁੰਨਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਨਗਰ ਚਲੇ ਜਾਓ। ਪਰ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਭਰਤ ਨੂੰ ਗਲ ਲਾ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਦੇਣਾ। ਰਾਮ ਤੁਹਾਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੈਕਈ ਅਤੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੀ, ਹੇ ਉੱਚਕੁਲ ਵਾਲੇ, ਤੁਸੀਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਤੇ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ; ਉਹਦੀ ਸੰਭਾਲ ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹੋ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਤੇ ਮੇਰੀ ਨਾਸ਼ ਦੀ ਖ਼ਬਰ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਨਾਸ਼ਕ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇਣਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਘਵ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ, ਡਰ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਘਣੀ ਪੀੜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਤ੍ਰੇਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ। ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਦੁਖ ਤੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੁਖੀ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਮੁੜ ਘਣੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਰਾਮ, ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਪਤਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ, ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਨੇ ਬੁਰੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹੋਣ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੁੱਖ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖ, ਲਗਾਤਾਰ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਤੇ ਮਨ ਤੋੜਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।