ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ, ਮਾੜੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਜਾਂ ਝੂਠੀ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਆਸ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿਣਗੇ ਕਿ "ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਲਾਜ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।" ਸਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਬੜੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈਂ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਨਾਰੀ? ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਨਾ ਛੱਡ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਜ਼ਤ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸੱਚਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਸਿਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੀ ਛੱਡ ਦੇਣਗੇ। ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਲਗਨ ਤੇ ਵਿਰਹ ਵੇਖ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਰਾਮ ਜੀ ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਐਵੇਂ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹਾਥੀ ਡੂੰਘੀ ਚੀਕੜ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਭਰਾ, ਹੌਸਲਾ ਰੱਖੋ, ਅਸੀਂ ਇਕੱਠੇ ਯਤਨ ਕਰੀਏ। ਇਹ ਪਰਵਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹੈ। ਮੈਥਲੀ, ਜਿਹੜੀ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਤੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਾਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕਿਤੇ ਲੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਲੱਭ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ, ਆਓ ਜਲਦੀ ਕਰੀਏ ਤੇ ਉਹਦੀ ਖੋਜ ਕਰੀਏ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡੁੱਬਣ ਦੇਣ, ਸਗੋਂ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਖੰਗਾਲੀਏ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ, ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ ਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਪੂਰਾ ਪਰਵਤ ਛਾਣ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸਿਤਾ ਨਹੀਂ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ।" ਇਸ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਸ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, "ਤੁਸੀਂ ਜਰੂਰ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਬਾਂਧ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਸੀ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੌਸਲੇ ਭਰਿਆਂ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜੰਗਲ, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ, ਠੰਢੇ ਪਰਵਤ, ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰੀ ਸਿਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਜੀ ਵਿਰਹ ਵਿੱਚ ਕਰਾਹ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮਨ ਬੇਹੋਸ਼ ਤੇ ਬੇਕਾਬੂ ਸੀ। ਉਹ ਬੈਠ ਗਏ, ਲੰਮੇ-ਲੰਮੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਰਾਮ ਜੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ, ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਜੂ ਭਰ ਆਉਂਦੇ ਤੇ "ਹਾਏ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ!" ਆਖਦੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਲੱਭ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੇ ਰਹੇ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦਾ ਬਾਹਠਵਾਂ ਸਰਗ। ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਬਲਵਾਨ, ਕਮਲ ਨੈਨਾ ਰਾਮ ਜੀ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਤੜਪਦੇ ਹੋਏ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੇ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਬਚਨ ਕਹੇ, "ਹੇ ਪ੍ਰਿਯਾ, ਤੂੰ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਫੁੱਲ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ, ਤੇਰੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਕੇਲਾ ਦੇ ਤਣਿਆਂ ਵਰਗੀ ਹਨ, ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੁਪਾ ਸਕਦੀ।" "ਹੇ ਮ੍ਰਿਦੁਭਾਵੀ, ਤੂੰ ਕਰਨਿਕਾਰ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਹੱਸ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਇਹ ਮਜ਼ਾਕ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੰਸੀ ਢੰਗ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈਂ। ਆ ਜਾ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੇਰਾ ਕੁਟੀਆ ਖਾਲੀ ਪਈ ਹੈ; ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ ਜਾਂ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।" "ਉਹ ਮੈਨੂੰ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਦੇਖ, ਇਹ ਹਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹੋਣ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ। ਹਾਏ ਮੇਰੀ ਧਰਮਵਤੀ, ਸੁੰਦਰ ਸਿਤਾ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈਂ?" "ਅੱਜ ਤਾਂ ਕੈਕੇਈ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਬਿਨਾ ਸਿਤਾ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਖਾਲੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵਾਂ? ਲੋਕ ਕਹਿਣਗੇ ਕਿ ਮੈਂ ਨਿਕੰਮਾ ਤੇ ਨਿਰਦਯ ਹਾਂ। ਸਿਤਾ ਦੇ ਅਗਵਾਹ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਡਰਪੋਕੀ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਉਹ ਕੀ ਸੋਚਣਗੇ?" "ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜਨਕ ਨੂੰ ਮੁਹੰ ਵਿੱਖਾਵਾਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੁੱਛਣਗੇ ਕਿ ਸਿਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਵੇਖਣਗੇ? ਉਹ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਮਤਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਾਂ ਮੈਂ ਭਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਸਿਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸੁੰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਸੁਭਾਗਾ ਸ਼ਹਿਰ ਚਲੀ ਜਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਵਿਰਹ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਸਿਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਦੀ ਯਾਦ ਤੇ ਲੋਚਨਾ ਹੀ ਸੀ।