ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ, ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਗੇ। ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ? ਰਾਮ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੁਆਰਥੀ, ਅਧਰਮੀ, ਜਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ 'ਤੂੰ ਲਾਜ਼ਯੋਗ ਹੈ' ਕਹਿ ਦੇਣਗੇ। ਰਾਮ, ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਸਿਤਾ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਵਿਚ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ, "ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਛੱਡ ਕੇ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ? ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਨਾ, ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਇਮਾਨਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਸ਼ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਰਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, "ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗਾ।" ਰਾਮ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਵਿਚ ਪੈਕੇ, ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਜੋ ਕਿ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਉਣ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਰਾਮ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਡੂੰਘੀ ਚੀਕ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਰਾਮ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: "ਹੇ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਨਿਰਾਸ਼ ਨਾ ਹੋ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜ ਕਈ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, "ਮੈਥਿਲੀ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਘੁੰਮਣ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਜਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਰਿਆ ਤੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਾਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਲੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਵੈਦੇਹੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਤੈਨੂੰ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਭ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ, ਚਲੋ ਜਲਦੀ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ।" ਲਕਸ਼ਮਣ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, "ਜਿੱਥੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰੀਏ। ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ, ਜੇ ਤੂੰ ਸਹਿਮਤ ਹੈਂ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਦੁਖ ਵਿਚ ਨਾ ਡੁਬਣ ਦੇ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਦਿਲੀ ਸਨੇਹ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਸੰਭਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਿਤਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੰਗਲ, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ, ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਢਲਾਣ, ਪੱਥਰ, ਅਤੇ ਚੋਟੀ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਪੂਰਾ ਪਹਾੜ ਲੱਭਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਹੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ, ਇਸ ਪਹਾੜ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।" ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਤੂੰ ਜਰੂਰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲੱਭ ਲਵੇਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਬਾਂਧ ਕੇ ਧਰਤੀ ਮੁੜ ਲੱਭੀ ਸੀ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: "ਸਾਰਾ ਜੰਗਲ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ, ਪਹਾੜ, ਗੁਫਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਜਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ, ਸਿਤਾ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਬੇਸਮਝ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਆਹ ਭਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਕਈ ਵਾਰੀ, ਗੁਲਾਬੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਗਹਿਰੀ ਆਹ ਭਰਦੇ ਅਤੇ 'ਹਾਏ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ!' ਕਹਿੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਸਾਥੀ ਹਨ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ, ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯ ਕਾਂਡ ਦੀ ਬਾਹਠਵੀਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ, ਵਿਹਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ, ਜਿਵੇਂ ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋਣ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਪਿਆਰ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵਿਚ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਅਸਹਿਣੀ ਵਚਨ ਬੋਲਦੇ ਹਨ: "ਹੇ ਪਿਆਰੀ, ਤੂੰ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਇਹ ਫੁੱਲ ਮੇਰਾ ਦੁਖ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰੇ ਰੋਸੜੇ ਕੇਲੇ ਦੀਆਂ ਡੰਡੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੁਪਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਹੇ ਮ੍ਰਿਦੂ, ਤੂੰ ਕਰਣਿਕਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਖੇਡਦੀ ਹੈਂ, ਹੱਸਦੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਇਹ ਮਜ਼ਾਕ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ।" "ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ, ਇਹ ਹਾਸਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਪਿਆਰੀ, ਤੂੰ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਹੈਂ। ਆ, ਹੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੇਰਾ ਝੋਪੜਾ ਖਾਲੀ ਹੈ; ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ ਜਾਂ ਉਠਾ ਲਿਆ।" "ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਵੇਖ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹੋਣ ਕਿ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਰਾਤ-ਵਿੱਚ-ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ। ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਕਿੱਥੇ ਗਈ? ਹਾਏ, ਸੁਭਾਵਨ, ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ!" "ਅੱਜ, ਕੈਕਈ ਜਰੂਰ ਖੁਸ਼ ਹੋਏਗੀ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਸਿਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆ ਸੀ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਖਾਲੀ ਅੰਦਰਲੇ ਘਰ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵਾਂਗਾ? ਲੋਕ ਕਹਿਣਗੇ ਕਿ ਮੈਂ ਨਿਰਬਲ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ ਹਾਂ। ਸਿਤਾ ਦੇ ਅ攔ਣ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਡਰਪੋਕੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਵਾਪਸ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਜੀ ਕੋਲ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਤੋਂ।" "ਮੈਂ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜਨਕ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮੁੱਖ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਜਦ ਉਹ ਸਿਤਾ ਦੀ ਖੈਰ-ਮੰਗੀ ਪੁੱਛਣਗੇ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਵੇਖਣਗੇ? ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉਹ ਜਰੂਰ ਮੋਹ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਵੇਗਾ; ਜਾਂ ਮੈਂ ਭਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਨੇਹ, ਹੌਸਲੇ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਵਿਚ, ਜੰਗਲ, ਪਹਾੜ, ਨਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਵਿਚ, ਹਰ ਥਾਂ, ਸਿਤਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ, ਵਿਛੋੜਾ, ਅਤੇ ਵਿਰਹ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ, ਹਰ ਪਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਹਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।