ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੀ ਮੈਥਿਲੀ, ਸੀਤਾ, ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਖੋਜਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ, ਕਦੇ ਵਧ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਪੂਰਾ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਸੁੰਨ ਹੋ ਚੁਕਿਆ ਸੀ। ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਂਪੜੀ ਖਾਲੀ ਸੀ, ਤੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਵੀ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਵੈਦੇਹੀ, ਸੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਏ। "ਲੱਖਣ, ਵੈਦੇਹੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਇੱਥੋਂ ਕਿਹੜੀ ਥਾਂ ਗਈ? ਕੌਣ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਕੌਣ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾ ਗਿਆ?" ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ। "ਸੀਤਾ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਕਿਸੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਛੁਪ ਕੇ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਕਾਫੀ ਹੋ ਗਿਆ—ਮੈਨੂੰ ਆ ਕੇ ਮਿਲ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ।" "ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਹਿਰਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਖੇਡਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਇੱਥੇ ਬੈਠੇ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਲੱਖਣ, ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵੰਞ ਕੇ ਮੈਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਉਸ ਦੇ ਅਗਵਾਹ ਹੋਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ।" "ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਣਗੇ; ਲੱਖਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ?" "ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜਾਂ ਲਾਲਚੀ, ਬੁਰੇ ਵਿਹਾਰ ਵਾਲਾ, ਜਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਇੱਥੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—" "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ 'ਸ਼ਰਮ ਆਈ' ਕਹਿਣਗੇ, ਜਦ ਮੈਨੂੰ ਬੇਸਹਾਰਾ, ਦੁਖੀ, ਨਿਰਾਸ਼ ਵੇਖਣਗੇ।" "ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਸੀਤਾ? ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਨਾ ਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਇਮਾਨਦਾਰ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਖੋ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗਾ," ਰਾਮ ਨੇ ਲੋੜੀ ਹੋਈ ਸੀਤਾ ਦੀ ਝਲਕ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ, ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿੱਚ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੇ; ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਓਝਲ ਰਹੀ, ਤੇ ਰਾਮ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹੇ। ਰਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਗਹਿਰੀ ਚੀਕ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਲੱਖਣ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ। "ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਹਾਰੋ, ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲੇ; ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜਤਨ ਕਰੋ। ਇਹ ਉੱਚਾ ਪਹਾੜ, ਬਹੁਤ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਮੈਥਿਲੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀਆਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਖਿੜਦੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।" "ਜਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਦੀ ਤੇ ਮਛੀਆਂ ਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਾਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲਈ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੁਪ ਗਈ ਹੋਵੇ।" "ਵੈਦੇਹੀ ਸਾਨੂੰ ਖੋਜ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਰਾਮ। ਇਸ ਲਈ, ਚਲੋ ਜਲਦੀ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੀਏ।" "ਆਪਾਂ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰੀਏ, ਜਿੱਥੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰੋ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਾਰਸ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਦੁਖ ਨਾਲ ਨਾ ਡੁੱਬਣ ਦਿਓ।" ਲੱਖਣ ਦੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਭਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਤੇ ਲੱਖਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੋਨੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜੰਗਲ, ਪਹਾੜ, ਨਦੀ, ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਲਾਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ, ਚਟਾਨਾਂ, ਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਖੋਜੀ, ਪਰ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਪੂਰਾ ਪਹਾੜ ਖੋਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਨੇ ਲੱਖਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਇਸ ਪਹਾੜ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ।" ਫਿਰ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਲੱਖਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਮਕਦਾਰ ਭਰਾ ਨੂੰ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਜਰੂਰ ਮੈਥਿਲੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਓਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਸੀ।" ਲੱਖਣ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਜਾਂ ਜੰਗਲ, ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ, ਪਹਾੜ, ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਜਿੰਦ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਅਗਵਾਹ ਹੋਣ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਪਲ ਭਰ ਲਈ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗਾ, ਮਨ ਸੂਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਬੈਠ ਗਏ, ਲੰਬਾ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਆਹ ਭਰਦੇ ਹੋਏ। ਰਾਮ, ਕਮਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਹ ਭਰਦੇ, "ਹਾਏ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ!" ਆਖਦੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰੋਹਣ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ। ਲੱਖਣ, ਜੋ ਰਾਮ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਸਾਥੀ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਤੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਰਾਮ, ਲੱਖਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਦੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੇ ਰਹੇ। ਹੁਣ, ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਹਤਰਵੇਂ ਸਰਗ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਰਮਕ ਰਾਮ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਂਹ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖਦੇ, ਪਿਆਰ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਰਾਘਵ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੁਖ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ। "ਪਿਆਰੀ, ਤੂੰ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਢੱਕਦੀ ਹੈਂ, ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈਂ—ਪਰ ਇਹ ਫੁੱਲ ਮੇਰਾ ਦੁਖ ਹੀ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਦੇਵੀ, ਤੇਰੇ ਰੋਹੇ ਕੇਲ ਦੇ ਤਣਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਕੇਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਹ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਓਝਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ।" "ਮਿੱਠੀ, ਤੂੰ ਕਰਣਿਕਾਰ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਹੈਂ, ਹੱਸਦੀ ਹੈਂ, ਦੇਵੀ; ਪਰ ਇਹ ਮਜ਼ਾਕ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁਖ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਹਾਸਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਪਿਆਰੀ, ਜੋ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਝਲਕ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਤੇ ਲੱਖਣ ਦੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲ, ਪਹਾੜ, ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ।