ਇਕ ਵਾਰ, ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ ਮਗਰਮਗ, ਜੰਗਲਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਪਹਾੜੀ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਵੱਡਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਨਿਸਚਿਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਜਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਵਾਅਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕੱਤਰਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੁਪੜੀ ਸੁੰਨੀ ਤੇ ਬੈਠਕਾਂ ਵਿਖੇ ਖੰਡ-ਖੰਡ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖੀਆਂ। ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੈਦੇਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਬਾਂਹ ਫੜਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋ ਪਿਆ। "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੈਦੇਹੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਇੱਥੋਂ ਕਿਹੜੀ ਥਾਂ ਤੇ ਗਈ? ਕਿਹੜਾ ਉਸਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ, ਸਮਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਾਂ ਕਿਹੜਾ ਉਸਨੂੰ ਖਾ ਗਿਆ?" "ਸੀਤਾ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਤੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਮਜ਼ਾਕ ਨਾ ਕਰ, ਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਾਂ।" "ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਹਿਰਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ, ਨਰਮ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਇੱਥੇ ਬੈਠੇ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਸੀਤਾ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਉਸਦੀ ਚੋਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ।" "ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਜਰੂਰ ਵੇਖੇਗਾ; ਮੈਂ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੋਇਆ?" "ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਲਈ, ਗਲਤ ਆਚਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ—" "ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਜਰੂਰ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕਹੇਗਾ: 'ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ,' ਮੈਨੂੰ ਬੇਬਸ, ਦੁਖੀ, ਨਿਰਾਸ਼, ਤੇ ਉਮੀਦਾਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਵੇਖਕੇ।" "ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੀ, ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਔਰਤ? ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਨਾ, ਸੋਹਣੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਇਨਸਾਨ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਵੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗਾ—ਰਾਮ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਝਲਕ ਲਈ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ।" ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਵਿੱਚ ਰਾਗਵ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਿਆ; ਉਹ ਦਿਲੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਗਹਿਰੀ ਚੀਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ: "ਹੌਸਲਾ ਨਾ ਹਾਰ, ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ; ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯਤਨ ਕਰ। ਇਹ ਉੱਚਾ ਪਹਾੜ, ਵੀਰ, ਕਈ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।" "ਮੈਥਿਲੀ, ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਮੋਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।" "ਜਾਂ ਉਹ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਲੀ ਦਰਿਆ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸਾਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲਈ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਲੁਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।" "ਵੈਦੇਹੀ, ਸ਼ਾਇਦ, ਤੂੰ ਤੇ ਮੈਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ। ਇਸ ਲਈ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਅਸੀਂ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਉਸਦੀ ਖੋਜ ਕਰੀਏ।" "ਆਓ, ਪੂਰਾ ਜੰਗਲ ਖੋਜੀਏ, ਜਿੱਥੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਨਾਂ ਘੇਰ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਭਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਤੇ ਸਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲ, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ, ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਭਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਹਰ ਢਲਾਨ, ਪੱਥਰ, ਤੇ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਖੋਜਿਆ, ਪਰ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਪੂਰਾ ਪਹਾੜ ਖੋਜਣ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਸਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ, ਸ਼ੁਭਾ ਵਾਲੀ, ਇਸ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ।" ਫਿਰ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਮਕਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਦੰਡਕਾ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ: "ਤੂੰ ਜਰੂਰ ਮੈਥਿਲੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਮੁੜ ਲੈ ਆਵੇਂਗਾ, ਵੱਡੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਲੀ ਨੂੰ ਬਾਂਧ ਕੇ ਧਰਤੀ ਮੁੜ ਲੈ ਲਈ ਸੀ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਗਵ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹੌਲੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਮਨ, ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: "ਜੰਗਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਖਿੜੀਆਂ ਹਨ, ਪਹਾੜ ਛਾਂ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਕਈ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਜਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੀਮਤੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਦੀ ਚੋਰੀ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਤੜਫ਼ ਗਿਆ, ਤੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗਾ, ਮਨ ਗੁੰਮ ਤੇ ਸੁੰਨਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਚੈਨ, ਲੰਮੀ ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰਦਾ। ਫਿਰ-ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਕਮਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਡੂੰਘੀ ਆਹ ਭਰਦਾ ਤੇ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਆਖਦਾ, "ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ!"—ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉਸਦਾ ਪਿਆਰਾ ਸਾਥੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਣਸੁਣੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਿਆ ਤੇ ਫਿਰ-ਫਿਰ ਉਸ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਹੁਣ, ਵਾਅਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਬਾਹੁੱਤਰਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਮ, ਵੱਡੀ ਹੌਸਲੇ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕਮਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਮਨ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵੇਖਦਾ, ਰਾਗਵ ਪਿਆਰ ਦੀ ਤੜਫ਼ ਵਿੱਚ, ਵਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਗੱਲਾਂ ਆਖਣ ਲੱਗਾ। "ਪਿਆਰੀ, ਤੂੰ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਢੱਕਦੀ ਹੈਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈਂ—ਪਰ ਇਹ ਫੁੱਲ ਮੇਰਾ ਦੁਖ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਦੇਵੀ, ਤੇਰੇ ਪੱਟੇ ਪਲਤਾਂ ਦੇ ਡੰਡੇ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਪਲਤਾ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ—ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੁਪਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।" "ਨਰਮ ਦਿਲ ਵਾਲੀ, ਤੂੰ ਕਰਣਿਕਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਹੈਂ, ਹੱਸਦੀ ਹੈਂ, ਦੇਵੀ; ਇਹ ਮਜ਼ਾਕ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪੀੜ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣ ਗਿਆ, ਬਸ ਹੋ ਗਿਆ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਉਸਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਤੜਫ਼ਦਾ ਰਿਹਾ।