ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰ ਵਰਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਿਅਾ ਨੂੰ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜੇਕਰ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਸਨੇਹ ਹੈ, ਤਾਂ ਰੁਕ ਜਾ।" ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਹੱਸਦੀ ਹੋਈ ਸੋਹਣੀ ਮੁਖੜੀ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਕਲੇਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਡਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਖਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲਈ ਗਈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਂ ਵਿੱਛੜ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੰਞ ਕੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪੈ ਗਈ। ਰਾਮ ਜੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਉਸਦਾ ਸੋਹਣਾ ਮੁਖ, ਸੁੰਦਰ ਦੰਦ, ਲਾਲ ਹੋਠ, ਸੁੰਦਰ ਨੱਕ, ਸੋਹਣੇ ਕੰਨ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦਾ ਚੰਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਹੁਣ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਖਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਾਂਤੀ ਗਵਾ ਬੈਠਾ।" ਉਹ ਸੋਹਚਦੇ ਹਨ, "ਉਸਦੀ ਸੋਹਣੀ ਗਲ, ਚੰਪਕ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀ ਪੀਲੀ, ਹਾਰ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਵੀ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਰਮ ਭੁਜਾਂ, ਨਵੇਂ ਟਹਿਣਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਕੰਪਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਕੰਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਖਾ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ।" "ਮੇਰੀ ਸੀਤਾ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੰਞ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਖਾ ਲਈ ਗਈ।" ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਕਿਤੇ ਮੇਰੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖੀ ਹੈ? ਹੇ ਪ੍ਰਿਅਾ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ? ਹੇ ਸੀਤਾ!" ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਦਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਜੀ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭੱਜਦੇ, ਕਦੇ ਥੱਕ ਕੇ ਠੋकर ਖਾਂਦੇ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਅਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਮਾਨੋ ਕੋਈ ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ, ਬੇਤੁਕੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਵਣਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਮੀਦ ਡੋਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਵਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਲ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਕੁੱਟੀ ਖਾਲੀ ਪਈ ਹੈ, ਬੈਠਕਾਂ ਵੀ ਵਿਖਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖਿਆ ਪਰ ਵੈਦੇਹੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋ ਪਏ। ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੈਦੇਹੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ? ਕਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਅਾ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ ਜਾਂ ਕਿਸ ਨੇ ਖਾ ਗਿਆ?" ਉਹ ਫਿਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੇੜਨ ਲਈ ਰੁੱਖਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਹੁਣ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਯਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਆ ਜਾ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਉਹ ਨਰਮ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਭੋਲੜੇ ਹਿਰਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਖੇਡਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਇੱਥੇ ਬੈਠੇ ਤੇਰਾ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ। ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ।" ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਸ਼ਾਇਦ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਣਗੇ; ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ, ਇਹ ਵੀ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਨੀਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ, ਜਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿਣਗੇ, 'ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ,' ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਸ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹਾਂ।" "ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਸੋਹਣੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਨੇਕ ਨਾਰੀ? ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਣਸ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦ ਉਹ ਸੱਚਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।" "ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੀ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗਾ," ਰਾਮ ਜੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਝਲਕ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਤਰਸਦੇ ਹੋਏ ਇੰਝ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਨਾ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਗ਼ਮਗ਼ੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਨਿਰਾਸ਼ ਨਾ ਹੋ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ। ਇਹ ਉੱਚਾ ਪਹਾੜ ਕਈ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਮੈਥਿਲੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਣ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਣ ਜਾਂ ਖਿੜਦੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਵਿਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮਛੀਆਂ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਲੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸਾਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲਈ ਕਿਤੇ ਲੁੱਕੀ ਹੋਵੇ।" "ਵੈਦੇਹੀ ਸ਼ਾਇਦ ਤੈਨੂੰ ਜਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਭ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਲਈ, ਚਲ, ਅਸੀਂ ਚੁਸਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸਦੀ ਖੋਜ ਕਰੀਏ।" "ਆਉ, ਪੂਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਲੱਭੀਏ ਜਿੱਥੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੈਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਦੁਖ ਵਿਚ ਨਾ ਫਸਣ ਦੇ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਲੋਂ ਇਹ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਸੰਭਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਵਿਚ ਹਰ ਥਾਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ, ਚਟਾਨਾਂ ਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਵੀ ਛਾਣ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਜੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਇਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਵੈਦੇਹੀ, ਮੇਰੀ ਸੋਭਾ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਿਅਾ, ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਭਰਾ ਨੂੰ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, "ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਉਂਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਬਲੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਸੀ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਸਾਰਾ ਜੰਗਲ ਸੋਹਣੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਹਾੜ ਛਾਂਵ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਜੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਗੁੰਮ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਥੱਕ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗਹਿਰੀਆਂ ਹਾਏਆਂ ਭਰਦੇ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਕਲ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ, ਵਿਛੋੜਾ ਤੇ ਅਵਸਾਦ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।