ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਹੇ ਸਨ, ਬੇਹੱਦ ਵਿਹਲ ਅਤੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੁਲੰਦ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰਿਆ, "ਠਹਿਰੋ, ਠਹਿਰੋ, ਸੁੰਦਰ ਸਤੀ! ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੱਸਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ?" ਉਹ ਅੱਗੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਤੇਰਾ ਪੀਲਾ ਰੰਗਾ ਕਪੜਾ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਾ ਗਿਆ, ਹੇ ਗੌਰੀ! ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਦੌੜੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਜੇਕਰ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਰੁਕ ਜਾ।" ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੰਦੇਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ ਸਤੀ ਕਿਸੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਗਈ? "ਉਹ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੋਵੇ।" ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਡਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, "ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਣਪਿਆਰੀ, ਮੰਸ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਲੋਂ ਖਾ ਲਈ ਗਈ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ।" ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਉਹ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੁੰਦਰ ਦੰਦ, ਲਾਲ ਹੋਠ, ਨੱਕ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਬਾਲੀਆਂ—ਸਭ ਕੁਝ ਹੁਣ ਮਿੱਟ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਗਰਦਨ, ਚੰਪਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸੁਨਹਿਰੀ, ਹਾਰ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਰੋਣ ਵਾਲੀ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ—ਉਹ ਵੀ ਖਾ ਲਈ ਗਈ।" "ਉਹ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਨਰਮ ਤੇ ਕੰਬਦੀਆਂ, ਕੰਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਪਕੜ ਕੇ ਖਾ ਲਿਆ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਲੋਂ ਖਾ ਲਈ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਾਫ਼ਲਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ।" ਰਾਮ ਜੀ ਦੁਖ ਭਰੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੈਨੂੰ ਕਿਤੇ ਦਿਸਦੀ ਹੈ? ਹੇ ਪਿਆਰੀ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਹੇ ਕੋਮਲ ਸੀਤਾ, ਹੇ ਸੀਤਾ!" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭੱਜਦੇ, ਕਦੇ ਥੱਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ, ਜੰਗਲਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਛੋਟੀਆਂ ਝਰਨਿਆਂ ਅਤੇ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਭਟਕਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੈਥਿਲੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ, ਕਦੇ ਆਸ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਝੂਲਦੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰੰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਸਠਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਖਾਲੀ ਮਿਲੀ, ਬੈਠਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵੀ ਵਿਖਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰਿਆ। "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸਾਡੀ ਵੈਦੇਹੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਉਹ ਇੱਥੋਂ ਕਿਹੜੀ ਥਾਂ ਚਲੀ ਗਈ? ਕਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ, ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਜਾਂ ਕਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ?" "ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੇੜਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਸੀਤੇ, ਤਾਂ ਬਸ ਕਰ, ਅੱਜ ਹੋਰ ਮਜ਼ਾਕ ਨਾ ਕਰ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾ।" "ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਹਿਰਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਖੇਡਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਤੇਰਾ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ।" "ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ; ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਹਰਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਣਗੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਸਮ ਦੇ ਕੇ ਇੱਥੇ ਛੱਡਿਆ, ਕੀ ਇਹੀ ਹੋਣਾ ਸੀ?" "ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਸਵਾਰਥੀ, ਦੁਸ਼ਟ, ਜਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਇੱਥੇ ਆ ਜਾਵੇ—" "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਵੇਖ ਕੇ ਕਹਿਣਗੇ: 'ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਵੇ', ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਬੇਬਸ, ਦੁਖੀ, ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।" "ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਾਰੀ? ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡ, ਹੇ ਸੋਹਣੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਜ਼ਤ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।" "ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ ਦੇ ਦੇਵਾਂਗਾ"—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਜੀ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਝਲਕ ਲਈ ਤਰਸਦੇ, ਵਿਰਹ ਵਿਚ ਬਿਲਖਦੇ। ਘਣੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਨੂੰ ਜਨਕ ਨੰਦਨੀ (ਸੀਤਾ) ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ, ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵਿਹਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹਾਥੀ ਗਹਿਰੀ ਚਿਕੜ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ। "ਹੇ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਨਿਰਾਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੋ; ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ। ਇਹ ਸੋਹਣਾ ਪਹਾੜ ਕਈ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਮੈਥਿਲੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨਪਸੰਦ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਬਾਗ ਜਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕੰਵਲ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।" "ਜਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਰਿਆ ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਪੰਛੀ ਹਨ, ਜਾਂ ਸਾਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਕਿਤੇ ਲੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ।" "ਵੈਦੇਹੀ ਵੀ ਸਾਡੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਆਓ, ਜਲਦੀ ਕਰੀਏ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲੱਭੀਏ।" "ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਨਕ ਨੰਦਨੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਆਓ ਪੂਰਾ ਜੰਗਲ ਛਾਣੀਏ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰੋ, ਹੇ ਕਕੁਤਥ ਵੰਸ਼ੀ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਨਾ ਡੁਬੋ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਦਿਲਾਸਾ ਭਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਲੱਭਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਦੋਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ, ਜੰਗਲ, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ, ਝੀਲਾਂ—ਹਰ ਥਾਂ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ, ਚਟਾਨਾਂ, ਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਵੀ ਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਸਾਰੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਛਾਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਮੈਨੂੰ ਵੈਦੇਹੀ, ਸਦਾ ਮੰਗਲਮਈ, ਇੱਥੇ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਪਣੇ ਚਮਕਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਤੁਸੀਂ ਜਰੂਰ ਮੈਥਿਲੀ, ਜਨਕ ਨੰਦਨੀ, ਨੂੰ ਮੁੜ ਪਾ ਲਵੋਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਬਾਂਧ ਕੇ ਧਰਤੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਹੌਂਸਲਾ ਭਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, "ਸਾਰਾ ਜੰਗਲ ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਕੰਵਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਪੋਖਰ ਹਨ, ਪਹਾੜ ਛਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਈ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੇ ਝਰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਹਰਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬੇਹੋਸ਼ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।