ਰਾਮਾ ਜੀ ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਵਿਹਲ ਹੋਏ ਫਿਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੂਕਾਰਦੇ, “ਪਿਆਰੀਏ, ਤੂੰ ਦੌੜ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਕਮਲ ਨੈਨਾ, ਤੂੰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਉੱਤਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ?” ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ, “ਠਹਿਰ ਜਾ, ਸੋਹਣੀਏ! ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਦਇਆ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੱਸਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ?” ਉਹ ਦੇਖਦੇ ਕਿ ਸੀਤਾ ਦਾ ਪੀਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਝਲਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ, “ਤੇਰਾ ਪੀਲਾ ਕਪੜਾ ਤੇਰੀ ਝਲਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਚਿੱਟੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੀਏ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਦੌੜ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਜੇ ਪਿਆਰ ਹੈ ਤਾਂ ਰੁਕ ਜਾ।” ਰਾਮਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਡਰ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਹਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ, “ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੱਸਣ ਵਾਲੀ ਸੋਹਣੀ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਆਫਤ ਨਾ ਆਈ ਹੋਵੇ।” ਰਾਮਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, “ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਵਿੱਛੋੜੇ ਗਏ। ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਦੰਦ, ਲਾਲ ਹੋਠ, ਨੱਕ, ਚਮਕਦਾਰ ਮੁੰਦਰੇ, ਚੌਦਵੀ ਦੇ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ—ਸਭ ਕੁਝ ਖੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਗਲ, ਚੰਪਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀ ਸੁਨਹਿਰੀ, ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹਾਰ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਗਲ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਰੋਂਦੀ ਸੀ—ਉਹ ਵੀ ਖਾ ਲਈ ਗਈ। ਉਹ ਨਰਮ ਬਾਹਾਂ, ਨਵੇਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਕੰਪਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਚੂੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ—ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਉਹ ਵੀ ਹੜਪ ਲਿਆ।” ਰਾਮਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਦੇ, “ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਖਾ ਲਈ, ਉਹ ਐਸੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਾਫ਼ਲਾ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਸੀ।” ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੇ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਕਿਤੇ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ? ਹੇ ਸੀਤੇ!” ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮਾ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਜੰਗਲ, ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਵਿਚ ਦੌੜਦੇ, ਕਦੇ ਤੇਜ਼, ਕਦੇ ਥੱਕ ਕੇ ਡਿੱਗਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਾਗਲ, ਜੰਗਲਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵਣਾਂ ਵਿਚ ਬੇਮਕਸਦ ਘੁੰਮਦੇ। ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਮੈਥਲੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ, ਕਦੇ ਉਮੀਦ ਜਾਗਦੀ, ਕਦੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਾਹਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਮਾ ਨੇ ਆਸਰਮ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਖਾਲੀ ਤੇ ਬੈਠਕਾਂ ਉਲਟੀ-ਪੁਲਟੀ ਵੇਖੀਆਂ। ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਵੈਦੇਹੀ ਨਾ ਮਿਲੀ, ਤਾਂ ਰਾਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰਿਆ। ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੈਦੇਹੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਇਥੋਂ ਕਿਹੜੀ ਥਾਂ ਗਈ? ਕਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਕਿਸ ਨੇ ਖਾ ਗਿਆ?” ਉਹ ਆਸ ਲਾਉਂਦੇ, “ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੇੜਨ ਲਈ ਦਰੱਖਤ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਸੀਤੇ, ਤਾਂ ਹੁਣ ਬਸ ਕਰ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਖੇਡਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੇ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਤੇਰਾ ਹੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।” ਰਾਮਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ, “ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ।” ਉਹ ਸੋਚਦੇ, “ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਣਗੇ; ਮੈਂ ਜੋ ਵਚਨ ਲਿਆ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।” ਫਿਰ ਉਹ ਸੋਚਦੇ, “ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥ ਲਈ, ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਨੀਅਤ ਜਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਕੀਤਾ—ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਹਿਣਗੇ: ‘ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ,’ ਜਦ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖੀ, ਨਿਰਾਸ਼ ਤੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਵੇਖਣਗੇ।” ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੇ, “ਮੈਨੂੰ ਇਥੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣੀ ਨਾਰੀ? ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਇਜ਼ਤ ਵੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਉਹ ਆਖਦੇ, “ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਇੰਝ ਕਰਕੇ ਰਾਮਾ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਝਲਕ ਲਈ ਤਰਸਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ। ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਦਿਸ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸੀ, ਨਾ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਚਿਕੜ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਹੌਸਲਾ ਨਾ ਹਾਰੋ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯਤਨ ਕਰੋ। ਇਹ ਉੱਚਾ ਪਹਾੜ, ਵੀਰ, ਕਈ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਥਲੀ, ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤਮ ਵਣਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਣ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਲੈਂਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਤੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਛੀਆਂ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਪੰਛੀ ਹਨ, ਉਥੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਾਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਲੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ।” “ਵੈਦੇਹੀ, ਸ਼ਾਇਦ, ਤੈਨੂੰ ਜਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲੱਭ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਲਈ, ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ, ਚਲੋ ਫ਼ੌਰਨ ਉਸਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰੀਏ। ਆਉ, ਪੂਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਲੱਭੀਏ, ਜਿੱਥੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਸਹਿਮਤ ਹੈਂ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਨਾ ਡੁੱਬਣ ਦੇ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਲੱਭਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਦੋਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਜੰਗਲ, ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ, ਚਟਾਨਾਂ, ਚੋਟੀਆਂ—ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਸਾਰਾ ਪਹਾੜ ਛਾਣ ਕੇ ਰਾਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ, “ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਪਹਾੜ ਤੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ।” ਫਿਰ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਮਕਦਾਰ ਭਰਾ ਨੂੰ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਜਰੂਰ ਮੈਥਲੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਬਾਂਧ ਕੇ ਧਰਤੀ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਐਸੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਦੁਖੀ ਮਨ ਤੇ ਹੌਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਭਾਵੇਂ ਸਾਰਾ ਜੰਗਲ ਸੋਹਣਾ, ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ, ਛਾਂਦਾਰ ਪਹਾੜ, ਕਈ ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੁਖੀ, ਪਰ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ, ਹਰ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ।