ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਇਕ ਰੁੱਖ ਦੇ ਪਾਸ ਜਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਦੂਜੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਪਾਸ। ਉਹ ਤਾਲ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਤਨ ਪੱਕੇ ਤਾਲ ਫਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦਇਆ ਹੈ।" ਫਿਰ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਆਖਦਾ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਜੰਬੁਨਾਦਾ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਹਿਜਕ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।" ਕਰਣਿਕਾਰਾ ਰੁੱਖ ਨੂੰ, ਜੋ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪੁੱਛਦਾ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਨੇਕ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਕਰਣਿਕਾਰਾ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਆਮ, ਨੀਪਾ, ਵੱਡਾ ਸਾਲ, ਜੈਕਫਰੂਟ, ਕੁਰਾਵਾ, ਧਾਵਾ, ਅਤੇ ਅਨਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਹੋਇਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਬਕੂਲਾ, ਪੁੰਨਾਗਾ, ਚੰਦਨ, ਅਤੇ ਕੇਤਕਾ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਛਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਹਾਲ ਐਸਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਹਿਰਣ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਛਦਾ, "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਹਨ? ਉਹ ਸੋਹਣੀ, ਹਿਰਣ-ਵਾਂਗ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਹਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇ।" ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਆਖਦਾ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁੰਡ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਮਿਹਰਬਾਨ ਹਾਥੀ।" ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਆਖਦਾ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਡਰੋ ਨਾ, ਮੈਥਿਲੀ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।" ਕਈ ਵਾਰ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਕਹਿ ਬੈਠਦਾ, "ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਭੱਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਿਯਾ? ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਉੱਤਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ?" "ਠਹਿਰ, ਠਹਿਰ, ਸੋਹਣੀਏ; ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦਇਆ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਹੰਮੇਸ਼ਾ ਹੱਸਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਿਉਂ ਕਰਦੀ ਹੈ?" "ਤੇਰਾ ਪੀਲਾ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਗਿਆ, ਸੋਹਣੀ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ; ਭੱਜਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇਖ ਲਿਆ। ਜੇ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਰੁਕ ਜਾ।" ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦਾ, "ਨਿਸਚਿਤ, ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਹੱਸਣ ਵਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਈ; ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ ਆਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ।" ਪਰ ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਡੋਲ ਜਾਂਦਾ, "ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ, ਮੈਥਿਲੀ, ਮੈਥਿਲੀ, ਮੈਥਿਲੀ—ਕਿਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾ ਨਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਵੱਖਰੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ।" "ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੇ ਦੰਦ, ਲਾਲ ਹੋਠ, ਸੁੰਦਰ ਨੱਕ, ਸੁਹਣੀਆਂ ਬਾਲੀਆਂ, ਚੰਦ ਵਾਂਗ—ਕਿਤੇ ਉਹ ਚਿਹਰਾ ਨਿਗਲਿਆ ਨਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ ਹੋਵੇ।" "ਉਸ ਦੀ ਨਰਮ ਗਰਦਨ, ਚੰਪਕਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸੋਨੇ ਦੀ, ਹਾਰ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਜੋ ਰੋਈ, ਸੋਹਣੀ—ਕਿਤੇ ਉਹ ਵੀ ਨਿਗਲ ਲਈ ਹੋਵੇ।" "ਉਹ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਨਰਮ, ਨਵੇਂ ਟਣੇ ਵਾਂਗ, ਕੰਪਦੀਆਂ, ਕੰਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਗਲ ਲਈ ਹੋਣ।" "ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਖਾ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕਾਫਲੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਿਗਲ ਲਈ ਹੋਵੇ।" ਰਾਮ ਲਖ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦਾ, "ਲਖ਼ਮਣ, ਵੱਡੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਕੀ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ? ਸੋਹਣੀਏ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਨਰਮ ਸੀਤਾ? ਸੀਤਾ!"—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰੋ ਪੈਂਦਾ। ਰਾਮ ਜੰਗਲ-ਜੰਗਲ ਭਟਕਦਾ, ਕਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦਾ, ਕਦੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਡਿੱਗਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲਗ ਜਾਂਦਾ, ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਜੰਗਲਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭਟਕਦਾ। ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ, ਕਦੇ ਆਸ ਤੇ ਕਦੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਵਾਪਸ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਿਆਕਾਂਡ ਦੀ ਇਕਸਠਵੀਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਂ ਉਲਟੀ-ਪੁਲਟੀ ਵੇਖੀਆਂ। ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਚੀਕ ਮਾਰੀ। "ਲਖ਼ਮਣ, ਵੈਦੇਹੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਕਿਹੜੀ ਥਾਂ ਤੇ ਚਲੀ ਗਈ? ਕਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ, ਸਮਿਤ੍ਰੀ, ਜਾਂ ਕਿਸ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ?" "ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਚੇੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੀਤਾ, ਰੁੱਖ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਕੇ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਤੇਰੀ ਮਜ਼ਾਕ ਕਾਫੀ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ।" "ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਹਿਰਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਖੇਡਦੀ ਸੀ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਨਰਮ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਸੀਤਾ, ਇੱਥੇ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਤੇਰਾ ਸੋਚਦੇ ਹਨ।" "ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਲਖ਼ਮਣ; ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਅ攏ਕਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ।" "ਨਿਸਚਿਤ, ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਵੇਖੇਗਾ; ਮੈਂ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਲਖ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ?" "ਜੇ ਉਹ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਜਾਂ ਮੰਦੀ ਕਰਤੂਤ ਕੀਤੀ, ਜਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲੀ—" "ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ, ਦੂਜੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਹੇਗਾ: 'ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਵੇ,' ਜਦ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬੇਸਹਾਰਾ, ਦੁਖੀ, ਨਿਰਾਸ਼, ਟੁੱਟੇ ਆਸ ਵਾਲਾ ਵੇਖੇਗਾ।" "ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਔਰਤ? ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਨਾ, ਸੋਹਣੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਇਮਾਨਦਾਰ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਇਜ਼ਤ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗਾ"—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਦੀ ਝਲਕ ਲਈ ਤਰਸਦਾ ਹੋਇਆ ਰੋ ਪਿਆ। ਡੂੰਘੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਗਮ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਚੀਕ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਲਖ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਹੌਸਲਾ ਨਾ ਹਾਰੋ, ਮਹਾਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ; ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ, ਹੀਰੋ, ਕਈ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਮੈਥਿਲੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।" "ਜਾਂ ਉਹ ਮਛੀਆਂ ਅਤੇ ਸੋਹਣੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦਰਿਆ ਪਹੁੰਚੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸਾਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲਈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਲੁਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।" "ਵੈਦੇਹੀ, ਸ਼ਾਇਦ, ਤੈਨੂੰ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਲੱਭ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਆਦਮੀ। ਇਸ ਲਈ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਅਕਤੀ, ਆਉ, ਚਲਦੇ ਹਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੀਏ।" "ਆਓ, ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰੀਏ, ਜਿੱਥੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਹਿਮਤ ਹੋ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਾਰਿਸ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਗਮ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡੁੱਬਣ ਦਿਓ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਖ਼ਮਣ ਨੇ ਪੂਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ।