ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਹ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਅਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਅਸ਼ੋਕ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਗ਼ਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਸੱਚਾ ਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾ।" ਫਿਰ ਉਹ ਤਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਉਰਜਾ ਤਾਲ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ ਜੰਬੂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਜੰਬੂਨਾਦਾ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਝਿਜਕ ਦੱਸ।" ਫਿਰ ਉਹ ਕਰਣਿਕਾਰ ਦੇ ਪੂਰੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਧਰਮਪਤਨੀ, ਜੋ ਕਰਣਿਕਾਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।" ਰਾਮਾ ਫਿਰ ਅੰਬ, ਨੀਪਾ, ਸਾਲ, ਕਠਲ, ਕੁਰਾਵਾ, ਧਾਵਾ ਅਤੇ ਅਨਾਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਬਕੁਲ, ਪੁੰਨਾਗਾ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਕੇਤਕਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪਾਗਲਾਂ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਹਰਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਹਿਰਣ, ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਿਰਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ? ਉਹ ਸੋਹਣੀ, ਹਿਰਣੀ ਵਰਗੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲੀ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਹਿਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ।" ਫਿਰ ਉਹ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁੰਡ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ।" ਰਾਮਾ ਬਾਘ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਥਲੀ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸ।" ਫਿਰ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਭੱਜ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਪ੍ਰੀਤਮ? ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਤੂੰ ਵੇਖੀ ਗਈ ਹੈਂ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਕੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਉੱਤਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ?" "ਠਹਿਰ, ਠਹਿਰ, ਹੇ ਸੋਹਣੀ; ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੱਸਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਤਿਆਗ ਰਹੀ ਹੈਂ?" "ਤੇਰਾ ਪੀਲਾ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਗੌਰੀ। ਭੱਜਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਠਹਿਰ।" ਫਿਰ ਰਾਮਾ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ; ਜੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਆਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉੱਤਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।" ਪਰ ਚਿੰਤਾ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, "ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾ ਲਈ ਗਈ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ।" "ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਦੰਦਾਂ, ਲਾਲ ਹੋਠਾਂ, ਸੁੰਦਰ ਨੱਕ, ਸੋਹਣੇ ਕੰਨ ਵਾਲੀ, ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਨਿਗਲ ਲਿਆ ਤੇ ਉਹਦੀ ਚਮਕ ਮਿੱਟ ਗਈ।" "ਉਹ ਸੁਹਾਵਣਾ ਗਲ, ਚੰਪਕਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗਾ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਮੇਰੀ ਰੋਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ, ਉਹ ਵੀ ਖਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।" "ਉਹ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਨਰਮ ਨਵੀਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਕੰਪਦੀਆਂ, ਕੰਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਉਹ ਵੀ ਫੜ ਕੇ ਖਾ ਲਈਆਂ।" "ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਗਈ, ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾ ਲਈ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਵਾਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਰਾਮਾ ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਕੀ ਤੂੰ ਕਿਤੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ? ਹੇ ਪਿਆਰੀ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਹੇ ਕੋਮਲ ਸੀਤਾ?" ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮਾ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਥੱਕ ਕੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹੋਏ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਾਨੋ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਏ ਹੋਣ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬੇਮਕਸਦ ਜੰਗਲਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਪਹਾੜੀ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਕ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ, ਉਮੀਦ ਡੋਲਦੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਰਾਮਾ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜੇ, ਤਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਖਾਲੀ ਅਤੇ ਬੈਠਕਾਂ ਵਿਖਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਿਲੀਆਂ। ਉਥੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਰੇਕ ਥਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮਾ ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਚੀਕ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। "ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੈਦੇਹੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਉਹ ਇੱਥੋਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ? ਕਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ, ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਜਾਂ ਕਿਸ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ?" "ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੇੜਣ ਲਈ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਸੀਤਾ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਤੇਰੀ ਮਜ਼ਾਕਬਾਜ਼ੀ ਬਸ ਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ।" "ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਹਿਰਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਖੇਡਦੀ ਸੀ, ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤੇ ਕੋਮਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ ਇੱਥੇ ਚੁੱਪ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਤੇਰਾ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ।" "ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ; ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਅਗਵਾਹ ਹੋਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ।" "ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਣਗੇ; ਪਰ ਮੈਂ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ?" "ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਫਾਇਦੇ ਲਈ, ਮਾੜੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ—" "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕਹਿਣਗੇ, 'ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ,' ਮੈਨੂੰ ਬੇਬਸ, ਦੁੱਖੀ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਦੇਖ ਕੇ।" "ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਾਰੀ? ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡ, ਹੇ ਸੋਹਣੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਇਮਾਨਦਾਰਤਾ ਛੱਡਣ ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਵੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦੇਵਾਂਗਾ"—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮਾ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਤਲਪ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ। ਰਾਮਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ, ਹੌਸਲਾ ਨਾ ਹਾਰ। ਆ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ, ਹੇ ਵੀਰ, ਕਈ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਮੈਥਲੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈਂਦੀ ਸੀ, ਤੇ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਖਿੜਦੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਚਲੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ।" "ਜਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਜਿੱਥੇ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਪੰਛੀ ਹਨ, ਉਥੇ ਚਲੀ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸਾਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲਈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਲੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ।" "ਵੈਦੇਹੀ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਲੱਭ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁਰਖ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਆਉਂ, ਜਲਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੀਏ।