ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ, ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਵਿਹਲਤ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਿਲਕਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਤੇਰੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਕਿ ਤਿਲਕਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੌਣ ਹੈ।" ਫਿਰ ਉਹ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ, "ਅਸ਼ੋਕ, ਤੂੰ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਜਲਦੀ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਸੱਚਾ ਕਰ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿਵਾ।" ਅਗਲੇ ਪਲ, ਰਾਮ ਤਾਲਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਤਨ ਪੱਕੇ ਤਾਲਾ ਫਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਹੈ।" ਜੰਬੂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਜੰਬੂਨਾਦਾ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਝਿਜਕ ਦੱਸ।" ਕਰਣਿਕਾਰਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਤੂੰ ਵਧੀਆ ਫੂਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਗੁਣਵਾਨ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਕਰਣਿਕਾਰਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਮੰਗੋ, ਨਿਪਾ, ਵੱਡੇ ਸਾਲ, ਜੈਕਫਰੂਟ, ਕੁਰਾਵਾ, ਧਾਵਾ ਤੇ ਅਨਾਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਜੰਗਲ 'ਚ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਬਕੂਲਾ, ਪੁੰਨਾਗਾ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਕੇਤਕਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਰਾਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: "ਹੇ ਹਿਰਣ, ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਹਨ?" "ਹੇ ਹਾਥੀ, ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਰਾਨਾਂ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁੰਢ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।" "ਹੇ ਬਾਘ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਮੈਥਿਲੀ ਬਾਰੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸ।" ਫਿਰ ਰਾਮ, ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ, ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ, "ਤੂੰ ਦੌੜ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਪਿਆਰੀ? ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਤੂੰ ਵੇਖੀ ਗਈ ਹੈਂ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਕੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜਵਾਬ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀ?" "ਠਹਿਰ, ਠਹਿਰ, ਸੁੰਦਰਿ; ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਹੰਸਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੈਂ?" "ਤੇਰਾ ਪੀਲਾ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਗਿਆ, ਹੇ ਗੋਰੀ; ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆਰ ਹੈ ਤਾਂ ਰੁਕ ਜਾ।" ਰਾਮ ਦੀ ਆਸ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਟੁੱਟਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। "ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ ਨੇ ਕੋਈ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਪਾਈ; ਜੇ ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ।" ਪਰ ਫਿਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ 'ਚ ਵੱਡਾ ਡਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: "ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ, ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾ ਲਈ ਗਈ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਵੱਖਰੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।" "ਉਸ ਦਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੁੰਦਰ ਦੰਦ, ਲਬ, ਨੱਕ, ਤੇ ਕਣਾਂ ਦੇ ਝੁਮਕੇ, ਹੁਣ ਖਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਚਮਕ ਗੁਆ ਲਿਆ।" "ਉਸ ਦੀ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚੰਪਾ-ਫੁੱਲੀ ਗਲ, ਹਾਰ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਨਰਮ ਤੇ ਸੁੰਦਰ, ਜੋ ਰੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ।" "ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬਾਹਾਂ, ਨਰਮ ਤੇ ਕੰਪਦੀਆਂ, ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ।" "ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾ ਲਈ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਖਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸੀ।" ਰਾਮ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਕਿਤੇ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ? ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ, ਹੇ ਨਰਮ-ਮਨ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ?" ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਸੀਤਾ!" ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਠੋੜ-ਠੋੜ ਕੇ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਜੰਗਲਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਤੇ ਘਣੀ ਜੰਗਲ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਮ ਫਿਰ ਮੈਥਿਲੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜਗ੍ਹਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਮੀਦ ਅਣਸਥਿਰ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕੱਤਰਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਜਦੋਂ ਆਸ਼ਰਮ 'ਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਕੂਟੀਆਂ ਖਾਲੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਂ ਵੀ ਵਿਖਰੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ਵਾਇਦੇਹੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਚੀਲਦੇ ਹਨ। "ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵਾਇਦੇਹੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਕਿਹੜੀ ਥਾਂ ਤੇ ਗਈ? ਕੌਣ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਕੌਣ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾ ਗਿਆ?" "ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਚੁੱਭਣ ਲਈ, ਹੇ ਸੀਤਾ, ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਤੇਰੀ ਮਜ਼ਾਕ ਬੱਸ ਹੋਈ—ਮੈਨੂੰ ਆ, ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹਾਂ।" "ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਹਿਰਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਖੇਡਦੀ ਸੀ, ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤੇ ਨਰਮ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਉਦਾਸ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ; ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ ਹਾਂ।" "ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਣਗੇ; ਵਚਨ ਕਰਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ?" "ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਨਾਲ, ਮੰਦੇ ਆਚਰਣ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲਿਆ—" "ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਹਿਣਗੇ: 'ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ,' ਜਦ ਮੈਂ ਬੇਬਸ, ਦੁੱਖੀ, ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੋਵਾਂ।" "ਮੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਸਾਰੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ? ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਜਿਵੇਂ ਇਮਾਨਦਾਰ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਇਜ਼ਤ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗਾ"—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਝਲਕ ਦੀ ਲੋੜ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਦੀਚੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਨਿਰਾਸ਼ ਨਾ ਹੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ-ਮਨ ਵਾਲੇ; ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਕਈ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਮੈਥਿਲੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਖਿੜਦੇ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ।" "ਜਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਰਿਆ 'ਚ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਪੰਛੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਸਾਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲਈ, ਉਹ ਜੰਗਲ 'ਚ ਕਿਤੇ ਲੁਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਹਲਤ, ਦੁੱਖ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਹੌਸਲਾ-ਅਫ਼ਜਾਈ, ਜੰਗਲਾਂ, ਦਰੱਖਤਾਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ, ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਪਿਆਰ, ਵਿਲਾਪ, ਤੇ ਆਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਚਲਦੀ ਰਹੀ।