ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਝੋਨੇ, ਧਰਮਿਕ ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਚਮੜੀਆਂ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਖਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਬੈਠਣ ਵਾਲਾ ਆਸਨ ਉਲਟਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਸੋਚਾਂ ਆਈਆਂ—'ਕੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਉਹ ਮਾਰੀ ਗਈ, ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ? ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ? ਜਾਂ ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਕਿਤੇ ਲੁਕ ਗਈ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲਈ ਹੋਵੇਗੀ?' ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ ਸੋਚਦੇ, 'ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਫਲ ਲੈਣ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕਮਲ ਵਾਲੇ ਤਲਾਬ ਨੂੰ ਜਾਂ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਗਈ ਹੋਵੇ।' ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਲੱਭਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂਂ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕੇ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਪਾਗਲ ਵਰਗੇ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਦਰੱਖਤ ਤੋਂ ਦਰੱਖਤ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ, ਹਰੇਕ ਥਾਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹੇ। ਰਾਮ ਹਰ ਇਕ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ, 'ਓ ਕਦੰਬਾ ਦਰੱਖਤ, ਕੀ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੰਬਾ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਹਨ? ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੋਹਣਾ ਹੈ।' 'ਜੇ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਰੰਗਤ ਕੋਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਓ ਬਿਲਵਾ ਦਰੱਖਤ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਨ੍ਹੇ ਬਿਲਵਾ ਫਲਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ।' 'ਅਰਜੁਨ ਦਰੱਖਤ, ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ, ਜੋ ਅਰਜੁਨ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਪਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੱਸ ਦੇ ਕਿ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।' 'ਇਹ ਦਰੱਖਤ, ਜੋ ਲਤਾਵਾਂ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਤਿਲਕਾ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਿਲਕਾ ਦਰੱਖਤ ਪਿਆਰੇ ਹਨ।' 'ਅਸ਼ੋਕਾ ਦਰੱਖਤ, ਤੂੰ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਲਦੀ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਸੱਚਾ ਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾ।' 'ਜੇ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਓ ਤਾਲਾ ਦਰੱਖਤ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਨ੍ਹੇ ਪੱਕੇ ਤਾਲਾ ਫਲਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਜੇਕਰ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਦਇਆ ਹੈ।' 'ਜੇ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਓ ਜੰਬੂ ਦਰੱਖਤ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਜੰਬੂਨਾਦਾ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸ।' 'ਕਰਨਿਕਾਰਾ ਦਰੱਖਤ, ਤੂੰ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਸਤਵਿਕ ਪ੍ਰਿਯਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਨਿਕਾਰਾ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਦੱਸ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਆਮ, ਨੀਪਾ, ਵੱਡੇ ਸਾਲ, ਕਟਹਲ, ਕੁਰਾਵਾ, ਧਾਵਾ, ਅਤੇ ਅਨਾਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੱਭਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਬਕੁਲਾ, ਪੁੰਨਾਗਾ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਕੇਤਕਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਛਦੇ, ਪਾਗਲ ਵਰਗੇ ਲਗਦੇ। 'ਓ ਹਿਰਣ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਿਰਣਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ? ਹੋ ਸਕਦਾ ਉਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇ।' 'ਓ ਹਾਥੀ, ਜੇ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁੰਡ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।' 'ਓ ਬਾਘ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸ।' ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ, 'ਸੀਤਾ, ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਭੱਜ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਜ਼ਰੂਰ ਤੂੰ ਵੇਖੀ ਗਈ ਹੈਂ, ਓ ਕਮਲ-ਨੇਤਰੀ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਕੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਉੱਤਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ?' 'ਠਹਿਰ, ਠਹਿਰ, ਸੋਹਣੀਏ, ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਦਇਆ ਨਹੀਂ? ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੱਸਦੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਤਿਆਗ ਰਹੀ ਹੈਂ?' 'ਤੇਰਾ ਪੀਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਓ ਗੋਰੀਏ; ਭੱਜਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਜੇਕਰ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਠਹਿਰ ਜਾ।' 'ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਈ ਹੋਵੇਗੀ; ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।' ਪਰ ਫਿਰ ਉਹ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਦੇ, 'ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਮਾਂਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸਾਂ ਵਲੋਂ ਖਾ ਲਈ ਗਈ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਵਿਛੋੜੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।' 'ਉਹ ਸੋਹਣਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੁੰਦਰ ਦੰਦ, ਹੌਂਠ, ਨੱਕ, ਸੋਹਣੇ ਕਣਨਫੂਲੇ, ਜੋ ਪੂਰਨ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਖਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਖੋ ਬੈਠਿਆ।' 'ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਗਲ੍ਹਾ, ਚੰਪਕ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗਾ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਨਾਜੁਕ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਦਾ, ਜੋ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ—ਉਹ ਵੀ ਖਾ ਲਈ ਗਈ।' 'ਉਹ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਜੋ ਕੋਮਲ ਟਹਿਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਸਿਰਿਆਂ ਤੋਂ ਕੰਬਦੀਆਂ, ਕੰਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਉਹ ਵੀ ਫੜ ਕੇ ਖਾ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ।' 'ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਵਿਛੋੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਰਾਖਸਾਂ ਵਲੋਂ ਖਾ ਲਈ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜਥਾ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਜਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖਾ ਲਈ ਗਈ।' 'ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮਹਾਬਲੀ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਕਿਤੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ ਏ, ਮੇਰੀ ਮਿੱਠੀ ਸੀਤਾ? ਓ ਸੀਤਾ!'—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੁਕਾਰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ, ਕਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭਟਕਦੇ, ਕਦੇ ਥੱਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਪਾਗਲ ਵਰਗੇ, ਜੰਗਲਾਂ, ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਕ ਵੱਡਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ, ਉਮੀਦ ਕਦੇ ਘੱਟ, ਕਦੇ ਵਧ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਨਯਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਨਪੜੀ ਸੁੰਨ ਅਤੇ ਬੈਠਕਾਂ ਵਿਖਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖੀਆਂ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਵੈਦੇਹੀ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੋਹਣੇ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰਿਆ। 'ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਿੱਥੇ ਗਈ ਵੈਦੇਹੀ? ਕਿਹੜੀ ਥਾਂ ਤੇ ਚਲੀ ਗਈ? ਕਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਾਂ ਕਿਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ?' 'ਸੀਤਾ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਚਿੜਾਉਣ ਲਈ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਲਈ ਬਸ ਕਰ, ਆ ਜਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ।' 'ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਹਿਰਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਖੇਡਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤੇ ਮਿੱਠੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਓ ਮਿੱਠੀਏ, ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੇ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਤੇਰਾ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।' 'ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਸੀਤਾ ਦੇ ਹਰਨ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਡੁੱਬਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।' 'ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਣਗੇ; ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਜੋ ਕসম ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੌਣ ਲੈ ਆਇਆ?' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਜੰਗਲ ਜੰਗਲ, ਦਰੱਖਤ ਦਰੱਖਤ, ਹਿਰਣ, ਹਾਥੀ, ਬਾਘ, ਤੇ ਹਰ ਜੀਵ ਜੰਤੂ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੇ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਫਿਰਦੇ।