ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਆਸ਼ਰਮ ਵਲ ਆਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਦਰੱਖਤਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ, ਹਿਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਠੰਢ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ, ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਦੀ ਘਾਸ ਤੇ ਚਮੜੀਆਂ ਵਿਖਰੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਬੈਠਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਲਟ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਸੋਚਦਾ, "ਉਹ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਡਰ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ।" "ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਫਲ ਲੈਣ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੋਖਰ ਜਾਂ ਨਦੀ ਵਲ ਪਾਣੀ ਲਈ ਚਲੀ ਹੋਵੇ।" ਰਾਮ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਖੋਜੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਮਿਲੀ ਨਾ। ਦੁਖ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਗਦਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਦਰੱਖਤ ਤੋਂ ਦਰੱਖਤ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ 'ਚ ਭਟਕਦਾ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਗਮ ਤੇ ਦੁਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ 'ਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਦੰਬ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕਦੰਬ, ਕੀ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ, ਜੋ ਕਦੰਬ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ? ਜੇ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸ।" ਬਿਲਵਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਪੀਤਾਂ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਸਨ੍ਹੇ ਬਿਲਵਾ ਫਲ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਦੱਸ।" ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ, ਜੋ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਜੀਵਤ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?" ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, "ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਦਾ ਪਤਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੈਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।" ਕ੍ਰੀਪਰਾਂ, ਪੱਤਿਆਂ, ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦਿਆ ਦਰੱਖਤ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਛਦਾ। "ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਤੈਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਨੋਬਲੇ ਦਰੱਖਤ, ਤਿਲਕਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਤਿਲਕਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਅਸ਼ੋਕਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ, ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਸੱਚਾ ਕਰ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾ।" "ਤਾਲਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ, ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਨ੍ਹੇ ਪੱਕੇ ਤਾਲਾ ਫਲ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਦੱਸ, ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਆਵੇ।" "ਜੰਬੂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ, ਜੇ ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਜੰਬੂਨਾਦਾ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਦੱਸ, ਜੇ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ।" "ਕਰਨਿਕਾਰਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ, ਜੋ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਧਰਮਵਤੀ ਪਿਆਰੀ, ਜੋ ਕਰਨਿਕਾਰਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਦੱਸ।" ਰਾਮ, ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਆਮ, ਨੀਪਾ, ਸਾਲ, ਜੈਕਫਰੂਟ, ਕੁਰਾਵਾ, ਧਾਵਾ, ਤੇ ਦਾਦੀਮ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ 'ਚ ਵੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਬਕੁਲਾ, ਪੁੰਨਾਗਾ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਕੇਟਕਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਛਦਾ, ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ। "ਹਿਰਣ, ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਹਨ? ਉਹ ਪਿਆਰੀ, ਹਿਰਣ-ਵਾਂਗ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਇਦ ਹਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇ।" "ਹਾਥੀ, ਜੇ ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੈਰ ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਨ੍ਹੇ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਦੱਸ, ਨੋਬਲੇ ਹਾਥੀ।" "ਬਾਘ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਦੱਸ, ਡਰ ਨਾ।" "ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਭੱਜਦੀ ਹੈਂ, ਪਿਆਰੀ? ਜ਼ਰੂਰ ਤੂੰ ਵੇਖੀ ਗਈ ਹੈਂ, ਕਮਲ-ਅੱਖੀ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਕੇ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ?" "ਠਹਿਰ, ਠਹਿਰ, ਪਿਆਰੀ, ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਹੱਸਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਕਿਉਂ ਮੇਰੀ ਉਣਹੀਂ ਕਰਦੀ ਹੈਂ?" "ਤੇਰਾ ਪੀਤਾਂ ਵਸਤ੍ਰ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਾ ਦਿੱਤਾ, ਗੌਰ-ਵਰਨੀ। ਭੱਜਦੀ ਹੋਈ ਵੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਜੇ ਕੋਈ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਠਹਿਰ।" "ਉਹ ਸੋਹਣੀ-ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ, ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ; ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਉਣਹੀਂ ਨਾ ਕਰੇ।" "ਸਪਸ਼ਟ, ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਮਾਸ-ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾ ਲਈ ਗਈ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਹੋਣ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਗਏ।" "ਉਹ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੇ ਦੰਦ, ਲੱਬ, ਨੱਕ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਬਾਲੀਆਂ, ਪੂਰੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ, ਖਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਚਮਕ ਗਈ।" "ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਗਲ, ਚੰਪਕਾ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਸੋਨੇ ਦੀ, ਹਾਰ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਨਰਮ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ, ਜੋ ਰੋਈ, ਖਾ ਲਈ ਗਈ।" "ਉਹ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਨਰਮ ਨਵੇਂ ਟਾਹਣੇ ਵਾਂਗ, ਆਖਰਾਂ 'ਤੇ ਕੰਬਦੀਆਂ, ਕੰਗਣ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਪਕੜ ਕੇ ਖਾ ਲਈਆਂ।" "ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਹੋਣ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾ ਲਈ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ 'ਚ ਛੱਡੀ ਗਈ ਕਾਫਲਾ, ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਵੀ ਖਾ ਲਈ ਗਈ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੱਡੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਕੀ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਕਿਤੇ ਵੇਖੀ? ਪਿਆਰੀ, ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਨਰਮ ਸੀਤਾ? ਓ ਸੀਤਾ!"—ਰਾਮ ਵਾਰ ਵਾਰ ਐਸਾ ਕਰਦਾ ਰੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਭੱਜਦਾ ਗਿਆ, ਕਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਥਕावट ਨਾਲ ਠੋਕਰਾਂ ਖਾਂਦਾ। ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣ 'ਚ ਲਗਾ, ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ, ਜੰਗਲ, ਨਦੀ, ਪਹਾੜ, ਝਰਨਿਆਂ, ਤੇ ਵਣਾਂ 'ਚ ਭਟਕਦਾ। ਫਿਰ, ਵੱਡਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ, ਉਮੀਦ ਅਸਥਿਰ, ਉਸਨੇ ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ। ਹੁਣ, ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦਾ ਇਕਸਠਵਾਂ ਸਰਗ। ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਸੁੰਨਿਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਬੈਠਣ ਦੀਆਂ ਥਾਂ ਵਿਖਰੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਵੈਦੇਹੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਈ, ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਫੜ ਕੇ ਰੋਇਆ। "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੈਦੇਹੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ? ਕਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਕਿਸ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ?" "ਸੀਤਾ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਚੁੱਭਣ ਲਈ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਅੱਜ ਬਸ, ਆ ਜਾ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ।" "ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਹਿਰਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਖੇਡਦੀ ਸੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਨਰਮ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਵਿਹੋਣ, ਇੱਥੇ ਬੈਠੇ, ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ।" "ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵਿਹੋਣ, ਮੈਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ; ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਦੇ ਅਗਵਾਹ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖ 'ਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ।