ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕਿਆ, ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਤੀਰ ਨਾਲ ਰਾਕਸ਼ਸ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵਾਰ ਨਾਲ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੀ ਮਾਇਆਕਾਰੀ ਰੂਪ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੰਬ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਂਹਾਂ 'ਤੇ ਕੰਗਣ ਸਨ, ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਦੂਰੋਂ ਦਰਦ ਭਰੀ ਡਰਾਉਣੀ ਚੀਖ਼ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ—ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਾਕਿਆ ਵਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਫੜਕਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਪੈਰ ਲੁੱਠ ਗਿਆ, ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਥਰ-ਥਰ ਕੱਪਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹ ਮੰਦੇ ਸ਼ਗੂਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, "ਸੀਤਾ ਜੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਣ।" ਉਹ ਬਹੁਤ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਆਏ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਝੋਪੜੀ ਖਾਲੀ ਵੇਖੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੌੜਦੇ, ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਵੇਖੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੋਭਾ ਗਵਾ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਐਸਾ ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦਾ ਤਲਾਬ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਰੱਖ਼ਤ ਵੀ ਰੋ ਰਹੇ ਜਾਪਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਹਰਣ ਅਤੇ ਪੰਛੀ—all ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ, ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸੂਨਾਪਨ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਜਾਪਦੇ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮ 'ਚ ਚਮੜੀਆਂ, ਕੁਸ਼ਾ ਅਤੇ ਆਸਨ ਸਭ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਵੇਖੇ, ਤੇ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। "ਉਹ ਕਿਦਰੇ ਚੁੱਕੀ ਗਈ, ਮਾਰੀ ਗਈ, ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਜਾਂ ਕਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੇ ਖਾ ਲਈ ਹੋਵੇਗੀ? ਜਾਂ ਕਦੇ ਡਰ ਕੇ ਲੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਆੜ ਲੈ ਲਈ ਹੋਵੇ?" ਕਦੇ ਸੋਚਦੇ, "ਮੁੰਮਕਿਨ ਹੈ, ਉਹ ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਫਲ ਲੈਣ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਤਲਾਬ ਜਾਂ ਦਰਿਆ ਵਲ ਪਾਣੀ ਲਈ ਗਈ ਹੋਵੇ।" ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਪੂਰਾ ਜੰਗਲ ਛਾਣ ਮਾਰਿਆ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਮ, ਪਾਗਲ ਵਰਗੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਰੁੱਖ-ਰੁੱਖ, ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਦੌੜਦੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਫਿਰਦੇ। "ਓ ਕਦੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਕੀ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਕਦੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ? ਜੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੋਹਣਾ ਹੈ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੇ ਉਹ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀ, ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਚੁੰਨੀ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਬਿਲਵ ਦੇ ਫਲ ਵਰਗੇ ਸਿਨੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਓ ਬਿਲਵ ਦੇ ਰੁੱਖ।" "ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਜੇ ਜਾਨਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ, ਜੋ ਅਰਜੁਨ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?" "ਇਹ ਰੁੱਖ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰੁੱਖ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਲਤਾਵਾਂ, ਪੱਤੇ ਤੇ ਫੁੱਲ ਹਨ, ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਭੌਰੇ ਤੁਹਾਡੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਓ ਤਿਲਕ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਤਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਤਿਲਕ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ।" "ਓ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁੱਖੀ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਸੱਚਾ ਕਰ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾ।" "ਜੇ ਵੇਖਿਆ, ਓ ਤਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਨੇ ਪੱਕੇ ਤਾਲ ਦੇ ਫਲ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਦੱਸੋ ਮੈਨੂੰ, ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।" "ਜੇ ਵੇਖਿਆ, ਓ ਜਾਮੁਨ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਜਾਮੁਨਦੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਜੇ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬਿਨਾ ਝਿਜਕ ਦੱਸੋ।" "ਓ ਕਰਨਿਕਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਤੂੰ ਸੋਹਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਜੇ ਮੇਰੀ ਨੇਕ-ਚਰਿੱਤਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਕਰਨਿਕਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਦੱਸੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਆਮ, ਨੀਪਾ, ਸਾਲ, ਜੈਕਫਲ, ਕੁਰਾਵਾ, ਧਾਵਾ, ਅਤੇ ਅਨਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਕੋਲ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੱਭਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਬਕੁਲਾ, ਪੁੰਨਾਗਾ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਕੇਤਕੀ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਛਦੇ, ਪਾਗਲ ਵਰਗੇ ਜਾਪਦੇ। ਫਿਰ, "ਓ ਹਰਣ, ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਸ਼ਾਵਕ ਵਰਗੀਆਂ ਨੇ? ਉਹ ਸੋਹਣੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹਰਣ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਮੁੰਮਕਿਨ ਹੈ ਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ।" "ਓ ਹਾਥੀ, ਜੇ ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁੰਡ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਓ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ।" "ਓ ਬਾਘ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਮੈਥਿਲੀ ਦਾ ਬਿਨਾ ਡਰ ਦੱਸ, ਤੈਨੂੰ ਡਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।" "ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੌੜ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਪ੍ਰੀਤਮ? ਪੱਕਾ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਓ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ। ਰੁੱਖਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਕੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜਵਾਬ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ?" "ਠਹਿਰ, ਠਹਿਰ, ਓ ਸੋਹਣੀ, ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਦਇਆ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੱਸਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਭੁੱਲ ਰਹੀ ਹੈਂ?" "ਤੇਰਾ ਪੀਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਤੈਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਓ ਗੌਰੀ; ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਦੌੜੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਜੇ ਕੋਈ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਠਹਿਰ।" "ਪੱਕਾ, ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ; ਜੇ ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।" "ਜਾਹਿਰ ਹੈ, ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਮਾਸ-ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਲੋਂ ਖਾ ਲਈ ਗਈ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਵਿਛੜ ਗਈ, ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।" "ਪੱਕਾ, ਉਹ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੇ ਦੰਦ, ਲਾਲ ਹੋਠ, ਸੁੰਦਰ ਨੱਕ, ਸੋਹਣੇ ਕੁੰਡਲ, ਚੰਨ ਵਰਗਾ, ਖਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਖੋ ਬੈਠਾ।" "ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਗਰਦਨ, ਚੰਪਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗੀ ਪੀਲੀ, ਹਾਰ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਨਰਮ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ—ਉਹ ਵੀ ਖਾ ਲਈ ਗਈ।" "ਪੱਕਾ, ਉਹ ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਨਰਮ ਨਵੀਨ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਤੇ ਕੰਬਦੀਆਂ, ਚੂੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਉਹ ਵੀ ਫੜ ਕੇ ਖਾ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ।" "ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ, ਮੈਨੂੰ ਵਿਛੜ ਕੇ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਲੋਂ ਖਾ ਲਈ ਗਈ, ਇਕਲੇ ਪਏ ਕਾਫਲੇ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਖਾ ਲਈ ਗਈ।" "ਲੱਖਮਣ, ਬਾਹੁਬਲੀ, ਤੈਨੂੰ ਕਿਤੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ? ਓ ਪਿਆਰੀ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਕੋਮਲ ਸੀਤਾ? ਓ ਸੀਤਾ!"—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੁਕਾਰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਜੀ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਦੌੜਦੇ, ਕਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਥੱਕ ਕੇ ਥੰਮਦੇ। ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ, ਉਹ ਪੂਰੇ ਪਾਗਲ ਵਰਗੇ ਜਾਪਦੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤੇ ਬੇਇਮਾਨੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ।