ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਹਿਰਣ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣ ਕੇ ਤੀਰ ਚਲਾਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਆਪਣੇ ਮਾਇਆਵੀਂ ਰੂਪ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਕੰਡਿਆਂ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਸੁਰਤ 'ਚ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ 'ਤੇ ਕੰਗਣ ਸਨ, ਤੇ ਜਦ ਤੀਰ ਲੱਗਾ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਦੂਰੋਂ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਚੀਖ ਮਾਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਏ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਸਾਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਫੜਕਣ ਲੱਗੀ, ਪੈਰ ਰੁਕਦੇ ਤੇ ਕੰਬਦੇ ਸਨ, ਮਨ 'ਚ ਅਚਾਨਕ ਚਿੰਤਾ ਛਾ ਗਈ। ਉਹ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਕਹਿੰਦੇ, "ਸੀਤਾ ਜੀ ਠੀਕ ਹੋਣ।" ਉਹ ਬਹੁਤ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋ ਕੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਦੌੜਦੇ ਆਏ, ਪਰ ਜਦ ਆਸ਼੍ਰਮ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਓਥੇ ਖਾਲੀਪਨ ਦੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੌੜੇ, ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ, ਪਰ ਸੀਤਾ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਾ ਵੱਸਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਸੁੰਨੀ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਖੋਖਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਹ ਝੋਪੜੀ ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ 'ਚ ਕਮਲ-ਕੁੰਡ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਬੇਰੂਹੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ, ਫੁੱਲ, ਹਿਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ—all ਕੁਮਲਾਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਓਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋਣ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਚਮੜੀਆਂ ਤੇ ਕੁਸ਼ਾਂ ਉਲਟੀ-ਪੁਲਟੀ ਪਈਆਂ ਹਨ, ਆਸਨ ਵੀ ਉਲਟਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ, "ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਉਠਾ ਲਈ ਗਈ, ਮਾਰੀ ਗਈ, ਜਾਂ ਡਰ ਕੇ ਕਿਤੇ ਲੁਕ ਗਈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਖਾ ਲਈ ਹੋਵੇ।" ਕਦੇ ਸੋਚਦੇ, "ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਫਲ ਲੈਣ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕਮਲ-ਕੁੰਡ ਜਾਂ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਗਈ ਹੋਵੇ।" ਪਰ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਲਾਈ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗਮ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਰੁੱਖ-ਰੁੱਖ, ਪਹਾੜ-ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ-ਦਰਿਆ ਭਟਕਦੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੇ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਯੋਗ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ। "ਓ ਕਦੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ? ਜੇ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ ਪਿਆਰੇ ਹਨ।" "ਓ ਬਿਲਵ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਚੁੰਨੀ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਨ੍ਹੇ ਬਿਲਵ ਫਲਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ।" "ਓ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਰਜੁਨ ਰੁੱਖ ਪਿਆਰੇ ਹਨ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਕਿ ਉਹ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।" "ਇਹ ਦਰੱਖਤ ਤਾਂ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਹੋਣਗੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰੁੱਖ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਲਤਾਵਾਂ, ਪੱਤੇ ਤੇ ਫੁੱਲ ਹਨ, ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਭੌਰੇ ਤੁਹਾਡੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਏ ਮਹਾਨ ਰੁੱਖ, ਇਹ ਤਿਲਕ ਰੁੱਖ ਵੀ ਜਰੂਰ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਿਲਕ ਰੁੱਖ ਪਿਆਰੇ ਹਨ।" "ਓ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਗਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ; ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਸੱਚਾ ਕਰ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾ ਦੇ।" "ਓ ਤਾਲ ਰੁੱਖ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਨ੍ਹੇ ਪੱਕੇ ਤਾਲ ਫਲਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ।" "ਓ ਜਾਮੁਨ ਰੁੱਖ, ਜੇ ਤੁਹਾਡੀ ਚਮਕ ਜਾਮੁਨਦੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਝਿਜਕ ਦੱਸੋ।" "ਓ ਕਰਨਿਕਾਰ ਰੁੱਖ, ਤੁਸੀਂ ਸੋਹਣੇ ਫੁੱਲ ਰਹੇ ਹੋ; ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਧਰਮਪਤਨੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਨਿਕਾਰ ਰੁੱਖ ਪਿਆਰੇ ਹਨ, ਵੇਖੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਆਮ, ਨੀਪਾ, ਸਾਲ, ਕਠਲ, ਕੁਰਾਵਾ, ਧਾਵਾ, ਤੇ ਅਨਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਕੋਲ ਵੀ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਬਕੁਲਾ, ਪੁੰਨਾਗਾ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਕੇਤਕਾ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਛਦੇ, ਪਾਗਲ ਵਰਗੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਹਿਰਣਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦੇ, "ਓ ਹਿਰਣ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਿਰਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ?" ਫਿਰ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੇ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁੰਡ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ।" "ਓ ਬੱਘ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿੜਰ ਹੋ ਕੇ ਮੈਥਿਲੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਕਦੇ ਕਦੇ ਪੂਕਾਰਦੇ, "ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਦੌੜ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਪ੍ਰੀਤਮ? ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੂੰ ਰੁੱਖਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀ। ਠਹਿਰ, ਠਹਿਰ, ਸੋਹਣੀਏ, ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦਇਆ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੱਸਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਤਿਆਗ ਰਹੀ ਹੈਂ?" "ਤੇਰਾ ਪੀਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਤੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹਲਕੇ ਰੰਗ ਵਾਲੀਏ; ਜੇ ਕੋਈ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਰੁਕ ਜਾ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਸੋਚਦੇ, "ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਉਹ ਸੋਹਣੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੋਣੀ; ਜੇ ਉਸ ਤੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਮੰਸਾਂ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਲੋਂ ਖਾ ਲਈ ਗਈ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।" "ਉਸ ਦਾ ਸੋਹਣਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਹੋਠਾਂ, ਨੱਕ ਤੇ ਕੰਨ ਦੇ ਕੁੰਡਲ, ਜੋ ਪੂਰਨ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਖਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਗੁਆ ਬੈਠਾ।" "ਉਸ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਗਲ, ਚੰਪਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀ ਸੋਨ੍ਹੀ, ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਵੀ ਖਾ ਲਈ ਗਈ।" "ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਰਮ ਬਾਂਹਾਂ, ਜੋ ਨਵੇਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸੀ, ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀਆਂ, ਕੰਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਲੋਂ ਪਕੜ ਕੇ ਖਾ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ।" "ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ ਵਿਚ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਯਾਤਰਾ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਲੋਂ ਖਾ ਲਈ ਗਈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆਪਣੇ ਸਨ।" "ਓ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਕਿਤੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਿਸਦੀ ਹੈ? ਓ ਪਿਆਰੀਏ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਕੋਮਲ ਸੀਤਾ? ਓ ਸੀਤੇ!"—ਇੰਝ ਰਾਮ ਜੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੁੱਖ 'ਚ ਡੁੱਬੇ, ਕਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਕਦੇ ਥੱਕ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਭਟਕਦੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ ਰਹੇ।