ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ, ਤਾਂ ਵਿਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਦਾ ਮਨ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਝੂ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਬੜੇ ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਦਰਦ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: "ਤੇਰਾ ਮੇਰੇ ਵਲ ਜੋ ਭਾਵ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ 'ਤੇ ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿਆ ਹੈਂ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੇਬਸੀ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਤੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਵੈਰੀ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।" ਵਿਦੇਹੀ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਅੱਖ ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ, ਉਸਦੇ ਹੋਠ ਕਪਕਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇੰਝ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਸੁਖਮਈ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਉਸਦੇ ਬਿਨਾਂ ਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਗਲਤ ਕੀਤਾ। ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ। ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੱਕ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਆ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ 'ਚ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਨਾ ਮੰਨਿਆ। ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਹਰਣ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ, ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣ ਕੇ, ਤੀਰ ਚੁੱਕਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਿੱਧ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਮਾਇਆ ਛੱਡ ਕੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਤੇ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਬਾਂਹਾਂ 'ਚ ਕੰਗਣ ਪਾਏ ਹੋਏ ਸੀ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਿੱਧ ਕੇ, ਉਹ ਦਰਦ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਦੂਰੋਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁਕਾਰਿਆ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ।" ਇਹ ਸਭ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਹੁਣ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਫੜਕਣ ਲੱਗੀ, ਉਹ ਠੋکر ਖਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਬੁਰੇ ਸੰਕੇਤ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਕਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ, "ਮੇਰੀ ਸੀਤਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਵੇ।" ਉਹ ਜਲਦੀ ਕਰਦਾ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਤੜਪ ਵਿੱਚ, ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਪਰ ਓਥੇ ਦਾ ਡੇਰਾ ਸੁੰਨ ਪਾ ਕੇ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਿਆ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ। ਉਸਨੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਸੋਭਾ ਲੁੱਟੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲਾ ਤਲਾਬ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਰੋਣ ਵਾਲੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਹਿਰਣ, ਤੇ ਪੰਛੀ—all ਮੁਰਝਾਏ ਹੋਏ, ਉਹ ਥਾਂ ਸੁੰਨ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮੜੀਆਂ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਵਿਖਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਬੈਠਣ ਵਾਲਾ ਆਸਨ ਉਲਟਿਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। "ਉਹ ਚੱਕੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਾਂ ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਾਂ ਖੋ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਨੇ ਖਾ ਲਈ ਹੋਵੇਗੀ; ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ, ਡਰ ਕੇ ਕਿਤੇ ਲੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।" "ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਫਲ ਚੁੱਕਣ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਤਲਾਬ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਨਦੀ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਗਈ ਹੋਵੇ।" ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਲੱਭਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਪਾਗਲ ਵਰਗਾ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਦਰੱਖਤ ਤੋਂ ਦਰੱਖਤ, ਪਹਾੜਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ, ਰੋ ਰੋ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੋਗ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। "ਹੇ ਕਦੰਬਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ, ਕੀ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੰਬਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ? ਜੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਦੱਸ ਦੇ ਸੀਤਾ ਦਾ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੋਹਣਾ ਹੈ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਬਿਲਵਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤ, ਜਿਸਦਾ ਰੰਗ ਕੋਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦੀ ਸੀ, ਦੱਸ ਦੇ, ਜਿਸਦੇ ਸtan ਬਿਲਵਾ ਫਲ ਵਰਗੇ ਹਨ।" "ਹੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦਰੱਖਤ, ਦੱਸ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ; ਕੀ ਜਨਕ ਦੀ ਨਾਜੁਕ ਧੀ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?" "ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਇਹ ਦਰੱਖਤ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਦਰੱਖਤ, ਲੱਤਾਂ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਜਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਭੌਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਉੱਚੇ ਦਰੱਖਤ, ਇਹ ਤਿਲਕਾ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਤਿਲਕਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ।" "ਹੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁੱਖੀ ਹੈ; ਜਲਦੀ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਸੱਚਾ ਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਤਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ, ਜਿਸਦੇ ਸtan ਪੱਕੇ ਤਾਲ ਫਲ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਮਿਹਰ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸ ਦੇ, ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਜੰਬੂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ, ਜਿਸਦੀ ਚਮਕ ਜੰਬੂਨਾਦਾ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸ।" "ਹੇ ਕਰਣਿਕਾਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤ, ਤੂੰ ਸੋਹਣਾ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ; ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੇਕ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਕਰਣਿਕਾਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।" ਰਾਮ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਅੰਬ, ਨੀਪਾ, ਵੱਡੇ ਸਾਲ, ਕਠਲ, ਕੁਰਾਵਾ, ਧਾਵਾ ਅਤੇ ਅਨਾਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਭਣ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ, ਰਾਮ ਬਕੁਲਾ, ਪੁੰਨਾਗਾ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਕੇਤਕਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਿਆ, ਪਾਗਲ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। "ਹੇ ਹਿਰਣ, ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਿਰਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ? ਉਹ ਸੋਹਣੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਹਿਰਣ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਹਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇ।" "ਹੇ ਹਾਥੀ, ਜੇ ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁੰਡ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇਂਗਾ; ਦੱਸ ਦੇ, ਹੇ ਉੱਚੇ ਹਾਥੀ।" "ਹੇ ਬਾਘ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਮੈਥਲੀ ਬਾਰੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸ; ਤੈਨੂੰ ਡਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।" "ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਭੱਜ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਹੇ ਪਿਆਰੀ? ਨਿਸਚਿਤ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਕੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਉੱਤਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ?" "ਠਹਿਰ, ਠਹਿਰ, ਹੇ ਸੋਹਣੀ; ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੱਸਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਭੁੱਲ ਰਹੀ ਹੈਂ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਹਲਤਾ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਿਆ।