ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੀ ਇਸ ਲੜੀ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਰਾਵਣ ਨੇ ਮਾਇਆ-ਮ੍ਰਿਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਏ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਡਯੰਤਰ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਵਲੋਂ ਰਾਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਵਲ ਦੌੜ ਲਾਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਮ ਬੇਹੱਦ ਜੰਗੀ ਜਿੱਤੂ ਸੀ, ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਰਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ, ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਵਲੋਂ ਕਹੀ ਗਈਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਆਈਆਂ। ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਤੇਰਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਭਾਵ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਮਈ ਹੈ। ਜਦ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿਆ ਹੈਂ, ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦਾ ਸੀ, ਤੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਸ ਕੇ ਦੁਖੀ ਕੀਤਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨੈਣ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ, ਹੋਠ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਮ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਰਾਮ ਦੁਖ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਉਲਾਹਣਾ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਸੁਖਮਈ, ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਤੇਰਾ ਬੜਾ ਅਪਰਾਧ ਹੈ। ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਇਆ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ, ਸਿਰਫ਼ ਸੀਤਾ ਦੀ ਜ਼ਿਦ ਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, "ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਹਿਰਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣ ਕੇ ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਛੱਡ ਗਈ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਰੇ ਤੀਰ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਉਹ ਦੂਰੋਂ ਦਰਦ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਚੀਖਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਾਪਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਖੱਬੇ ਅੱਖ ਫੜਕਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਉਹ ਠੋکر ਖਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੰਬਾਹਟ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਸ਼ੁਭ ਅਸ਼ਰ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਰਾਮ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਸੀਤਾ ਸੁਖੀ ਹੋਵੇ।" ਜਦ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਝੋਪੜੀ ਖਾਲੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਦਾ ਚਿੱਤ ਬਹੁਤ ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੌੜਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਤਾਕਦਾ। ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋਈ ਝੋਪੜੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲ-ਕੁੰਡ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਹਿਰਣ, ਪੰਛੀ—all ਸੁੱਕ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਥਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਮ੍ਰਿਗ-ਚਰਮ, ਕੁਸ਼ ਤੇ ਆਸਨ ਵਿਗੜੇ ਪਏ ਹਨ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਉਹ ਲੈ ਗਈ, ਮਾਰੀ ਗਈ, ਜਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਨੇ ਖਾ ਲਈ। ਜਾਂ ਡਰ ਕੇ ਕਿਤੇ ਲੁਕ ਗਈ, ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਆੜ ਲੈ ਲਈ।" ਕਦੇ ਸੋਚਦਾ, "ਸ਼ਾਇਦ ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਫਲ ਲੈਣ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕਮਲ-ਕੁੰਡ ਤੇ, ਜਾਂ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਗਈ ਹੋਵੇ।" ਪਰ ਜਦ ਸਾਰੀ ਜੰਗਲ ਛਾਣ ਮਾਰੀ, ਤਦ ਵੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸੀਤਾ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਦੁਖ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਮਹਾਨ ਰਾਮ, ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਿਰਦੇ ਹੋਏ, ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਫਿਰਦਾ। ਉਹ ਹਰ ਦਰੱਖਤ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਦਾ, "ਹੇ ਕਦੰਬਾ, ਕੀ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਕਦੰਬਾ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ? ਜੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।" "ਹੇ ਬੇਲ, ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸtan ਬੇਲ ਫਲਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।" "ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ, ਜੋ ਅਰਜੁਨ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।" "ਇਹ ਦਰੱਖਤ ਤਾਂ ਜਰੂਰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਣਗੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦਰੱਖਤ ਲਤਾਵਾਂ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਇਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਇਹ ਤਿਲਕਾ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਹੇ ਅਸ਼ੋਕ, ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਸਚਾ ਕਰ।" "ਹੇ ਤਾਲਾ, ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਸtan ਪੱਕੇ ਤਾਲ ਫਲਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਦੱਸ, ਜੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਹੈ।" "ਹੇ ਜਾਮੁਨ, ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਜੰਬੂਨਾਦ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸ।" "ਹੇ ਕਰਨਿਕਾਰ, ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਦੱਸ।" ਰਾਮ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਆਮ, ਨੀਪਾ, ਸਾਲ, ਕਠਲ, ਕੁਰਵਾ, ਧਾਵਾ, ਤੇ ਅਨਾਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਫਿਰਿਆ। ਫਿਰ ਬਕੁਲਾ, ਪੁੰਨਾਗਾ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਕੇਤਕੀ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਛਦਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਾਗਲ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਹਿਰਣਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ, "ਹੇ ਮ੍ਰਿਗ, ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਿਰਣੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ?" "ਹੇ ਹਾਥੀ, ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੂੰਡ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਦੱਸ।" "ਹੇ ਬਾਘ, ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਡਰ ਨਾ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।" ਆਖ਼ਰ, ਰਾਮ ਕਹਿੰਦਾ, "ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਤੂੰ ਭੱਜਦੀ ਕਿਉਂ ਹੈਂ? ਜ਼ਰੂਰ ਤੂੰ ਵੇਖੀ ਗਈ ਹੈਂ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਕੇ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਉੱਤਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਚੌਂਕ, ਦੁਖੀ, ਤੇ ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਆਪਣੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਫਿਰਦਾ, ਹਰ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਤੇ ਦਰੱਖਤ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪਤਾ ਪੁੱਛਦਾ।