ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ, "ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁਣ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ ਦੇ। ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਜਾ, ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਸਕੇ। ਜਿਹੜੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜੋ ਅਜੇ ਹੋਣਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਦੇਹ ਕੁਮਾਰੀ ਸੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਲੈ ਕੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਉਚਾਰਦੀ ਹੈ, "ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵਲ ਜੋ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਪੂਰਨ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਭਰਤ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਰਾਮ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਬੁਲਾਏ, ਤੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਤੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਮੇਰਾ ਵੈਰੀ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਰਾਮ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।" ਸੀਤਾ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨੇਤਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ, ਉਸਦੇ ਹੋਠ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਉਹ ਕੂਟੀਆ ਛੱਡ ਕੇ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਐਸਾ ਕਿਹਾ, ਰਾਮ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਸੁਖਮਈ! ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਤੇਰਾ ਇਹ ਕੰਮ ਮੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੱਕ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ।" "ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਮਿਰਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਕੂਟੀਆ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਧਨੁਸ਼ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਤੇਜ਼ ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੰਬ ਗਈ, ਤੇ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਂਹਾਂ 'ਤੇ ਕੰਗਣ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਦਰਦ ਭਰੀ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਦੂਰੋਂ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ।" ਇਹ ਸਾਰਾ ਘਟਨਾ ਮਹਾਨ ਵਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਫੜਕਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਰਾਮ ਹੜਬੜਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਉਲਝਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਚ ਕੰਬਾਹਟ ਆ ਗਈ। ਇਹ ਬੁਰੇ ਸੰਕੇਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਹਿੰਦਾ, "ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਸੀਤਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਵੇ।" ਉਹ ਜਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਿਆ, ਕੂਟੀਆ ਵੱਲ ਭੱਜਿਆ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਪਰ ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਝੋਪੜੀ ਖਾਲੀ ਵੇਖੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਝਾਤੀ ਮਾਰਦਾ ਫਿਰਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਸਭ ਸੋਭਾ ਗਵਾ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦਾ ਤਲਾਬ ਸੁੰਞਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਰੋ ਰਹੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ, ਫੁੱਲ, ਹਿਰਣ, ਪੰਛੀ—all ਮੁਰਝਾਏ ਹੋਏ, ਜਗ੍ਹਾ ਸੁੰਞੀ ਪਈ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਓਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਜਾਪਦੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਝੋਪੜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਛਿਤਰ-ਬਿਛੌਣ, ਕੁਸ਼ ਦੇ ਗੁੱਛੇ, ਉਲਟਾ ਪਿਆ ਆਸਨ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਚੁੱਕ ਲੈ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਾਂ ਉਹ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ, ਜਾਂ ਡਰ ਕੇ ਕਿਤੇ ਲੁੱਕ ਗਈ, ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਆੜ ਲੈ ਲਈ।" "ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਫਲ ਲੈਣ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਤਲਾਬ ਵੱਲ ਜਾਂ ਨਦੀ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਗਈ ਹੋਵੇ।" ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ 'ਚ ਲੱਭ ਲਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਪਾਗਲ ਵਰਗਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਰੁੱਖ-ਰੁੱਖ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਿਚ ਦੌੜਦਾ, "ਹੇ ਕਦੰਬ ਰੁੱਖ! ਤੂੰ ਤਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇਂ, ਮੇਰੀ ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੰਬ ਦੇ ਫੁੱਲ ਪਿਆਰੇ ਹਨ, ਵੇਖੀ ਹੈ? ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੋਹਣਾ ਹੈ।" "ਹੇ ਬਿਲਵਾ ਰੁੱਖ! ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਹੈ ਤੇ ਪੀਤਾਂਬਰ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਸਤਨ ਬਿਲਵਾ ਫਲ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।" "ਹੇ ਅਰਜੁਨ ਰੁੱਖ! ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਅਰਜੁਨ ਰੁੱਖ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਜਨਕ ਦੀ ਪਤਲੀ ਧੀ ਕਿਤੇ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।" "ਇਹ ਰੁੱਖ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਣਗੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰੁੱਖ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬੇਲਾਂ, ਪੱਤੇ ਤੇ ਫੁੱਲ ਹਨ, ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਭੌਰੇ ਸਲਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰੁੱਖ, ਇਹ ਤਿਲਕ ਰੁੱਖ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਿਲਕ ਰੁੱਖ ਪਿਆਰੇ ਹਨ।" "ਹੇ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜਲਦੀ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਸੱਚਾ ਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਹੇ ਤਾਲ ਰੁੱਖ, ਜਿਸਦੇ ਸਤਨ ਪੱਕੇ ਤਾਲ ਫਲ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਹੈ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਹੇ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਜੰਬੂਨਾਦ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿੜਰ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸ।" "ਹੇ ਕਰਨਿਕਾਰ ਰੁੱਖ! ਤੂੰ ਤਾਂ ਸੋਹਣਾ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ; ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਧਰਮਣੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਨਿਕਾਰ ਰੁੱਖ ਪਿਆਰੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਆਮ, ਨੀਪਾ, ਸਾਲ, ਕਥਲ, ਕੁਰਵ, ਧਾਵਾ, ਅਨਾਰ ਆਦਿ ਰੁੱਖਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਭਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਿਆਂ, ਰਾਮ ਬਕੁਲਾ, ਪੁੰਨਾਗਾ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਕੇਤਕੀ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਉਹ ਪੂਰੇ ਪਾਗਲ ਵਰਗਾ ਜਾਪ ਰਿਹਾ ਸੀ। "ਹੇ ਹਿਰਣ! ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਿਰਣ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ? ਉਹ ਸੋਹਣੀ, ਹਿਰਣ-ਜਿਹੀ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲੀ, ਸ਼ਾਇਦ ਹਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇ।" "ਹੇ ਹਾਥੀ! ਜੇ ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁੰਡ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ!" "ਹੇ ਬਾਘ! ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿੜਰ ਹੋ ਕੇ ਮੈਥਿਲੀ ਦਾ ਪਤਾ ਦੱਸ; ਤੈਨੂੰ ਡਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਰ ਰੁੱਖ, ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦਾ, ਆਪਣੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਪਾਗਲ ਹੋਇਆ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।