ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਭਰਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਰੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ 'ਲਕਸ਼ਮਣ!' ਚੀਕੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਡਾਂਟ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬੇਬਸੀ ਭਰੀ ਪੁਕਾਰ 'ਬਚਾਓ!' ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਉਹ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਮੈਥਲੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ, ਰੋ ਰਹੀ ਤੇ ਡਰੀ ਹੋਈ, ਜਲਦੀ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਸ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਖਿਆ, 'ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨਹੀਂ ਜੋ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।' 'ਕੀ ਕੋਈ ਉੱਚਾ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਐਸਾ ਨੀਚ ਤੇ ਲਾਜ਼ਤ ਭਰਿਆ ਸਬਦ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, 'ਸੀਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ,' ਜਦਕਿ ਉਹ ਆਪ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ? ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣ ਕੇ, ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, 'ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ' ਆਖਿਆ?' 'ਇਹ ਪੁਕਾਰ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੱਢੀ, ਤੈਨੂੰ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਇਹ ਤਾਂ ਮਾੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਚਲਨ ਹੈ।' 'ਹੁਣ ਬਸ ਕਰ, ਬੇਚੈਨੀ ਛੱਡ ਦੇ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ। ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਕੇ, ਨਾ ਹੀ ਜੰਮੇ ਹੋਏ, ਨਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਉਹ ਅਜੇਤ ਹੈ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਮੈਂ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ਉਹ ਗੁੰਝਲ ਵਿਚ ਪਈ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਲਿਆਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਕਰੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, 'ਤੇਰਾ ਮੇਰੇ ਵਲ ਜੋ ਭਾਵ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਹੈ; ਜੇ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ।' 'ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਿਆ ਹੈਂ, ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਤੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਵੈਰੀ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।' ਵੈਦੇਹੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨੇਤਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ, ਹੋਠ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਦੱਸਿਆ, ਰਾਮ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੁੱਖ ਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, 'ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਤੇਰਾ ਅਪਰਾadh ਹੈ। ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਭਰੇ ਸਬਦਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੱਕ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਦੇ ਕਰੜੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਮਿਰਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ, ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਰਿਆ; ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਾਇਆ ਰੂਪ ਛੱਡਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੰਬਣ ਲੱਗੀ, ਤੇ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਭੁਜਬੰਦ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਦੂਰੋਂ ਦਰਦ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਚੀਕਿਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਅਰੰਯਕਾਂਡ ਦੀ ਸਠਵੀਂ ਸਰਗਾ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਫੜਕਦੀ ਹੈ, ਰਾਮ ਲੜਖੜਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੰਬਾਹਟ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾੜੀਆਂ ਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, 'ਸੀਤਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਵੇ।' ਉਹ ਜਲਦੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ, ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਝੋਪੜੀ ਸੁੰਨੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭੱਜਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸੋਭਾ ਲੁੱਟ ਗਈ, ਉਹ ਐਸੇ ਲੱਗਦੀ ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂੱਕਾ ਹੋਇਆ ਕੰਵਲ ਦਾ ਤਾਲਾਬ। ਵਿਰਖਾਂ ਵੀ ਰੋ ਰਹੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਹਿਰਣ, ਤੇ ਪੰਛੀ—all ਮੁਰਝਾਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਆਸ ਪਾਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸੁੰਨੀ ਪਈ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਜਿੱਥੇ ਚਮੜੀਆਂ ਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਵਿਖਰੇ ਪਏ ਹਨ, ਤੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲੀ ਚੌਕੀ ਉਲਟੀ ਪਈ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਉਹ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ, ਜਾਂ ਮਾਰੀ ਗਈ, ਜਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਜਾਂ ਕਦੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ; ਜਾਂ ਡਰ ਕੇ ਕਿਤੇ ਲੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਲਿਆ ਹੋਵੇ।' 'ਸਾਇਦ ਉਹ ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਫਲ ਲੈਣ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕੰਵਲ ਦੇ ਤਾਲਾਬ ਜਾਂ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਗਈ ਹੋਵੇ।' ਜਦ ਉਹ ਪੂਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਪਾਗਲ ਵਰਗੇ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਰੁੱਖ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੱਜਦੇ ਹਨ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੋਗ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ। 'ਓ ਕਦੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਕੀ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਸੀ? ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੋਹਣਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਪੀਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਓ ਬਿਲਵ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਤਨ ਬਿਲਵ ਫਲਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਜਾਂ, ਓ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਬਾਰੇ, ਜੋ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਸੀ; ਕੀ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਹਜੇ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਰੁੱਖ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਰੁੱਖ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਲਤਾਵਾਂ, ਪੱਤੇ ਤੇ ਫੁੱਲ ਹਨ, ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਭੌਰੇ ਸਲਾਹੁਦੇ ਹਨ, ਓ ਮਹਾਨ ਰੁੱਖ, ਇਸ ਤਿਲਕ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜੋ ਤਿਲਕ ਦੇ ਰੁੱਖ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਸੀ।