ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਰਾਹ ਤੇ ਉਹ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਖੜਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੇਰਾ ਖੱਬਾ ਅੱਖ, ਬਾਂਹ ਅਤੇ ਦਿਲ ਵੱਡੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਧੜਕ ਰਹੇ ਹਨ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੋਗ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਭਰਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੜਵੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਬੁਲਾਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ 'ਲਕਸ਼ਮਣ!' ਚੀਖੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਂਟ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੀ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਬਚਾਓ!' ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਈ।" "ਤੁਾਡੀ ਉਹ ਪੀੜ ਭਰੀ ਚੀਖ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਥਿਲੀ ਨੇ ਡਰ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਲਦੀ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਤੇ ਰੋਣਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਡਰਾ ਸਕੇ। ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਅਜੇ ਤੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।'" "ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਇੰਨਾ ਉੱਚਾ ਤੇ ਨੀਚਾ ਬੁਲਾਵਾ 'ਸੀਤਾ, ਬਚਾਓ!' ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਲਕਸ਼ਮਣ, ਬਚਾਓ!' ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਈ? ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਕੱਢੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੈਥਿਲੀ, ਤੂੰ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ।" "ਹੁਣ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਸਕੇ। ਚਾਹੇ ਜੰਮੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਜੇ ਜੰਮਣੇ ਹੋਣ, ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਰਾ ਸਕਦਾ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।" "ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਦੇਹ ਨੰਦਨੀ ਸੀਤਾ ਨੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਲਿਆ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਕੜਵੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ, 'ਤੇਰਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮਨ ਪਾਪੀ ਹੈ। ਜੇ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਗੁਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਭਰਤ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ ਤੂੰ ਰਾਮ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਬੇਬਸੀ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਤੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵੈਰੀ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।'" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਅੱਖ ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ, ਹੋਠ ਕਪਕਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕਿਹਾ, ਰਾਮ ਜੀ ਸੋਗ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਹੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਨੰਦਨ, ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਗਲਤ ਕੀਤਾ। ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ। ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਆਇਆ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਤੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਜੋ ਹਰਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ, ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਧਨੁਸ਼ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਤੀਰ ਤਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੋਹ ਰੂਪ ਛੱਡਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੰਪਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਤੇ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਜੋ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੜੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਸੀ, ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਜਦ ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਪੀੜ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਦੂਰੋਂ ਮੈਨੂੰ ਡਰਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ—ਉਸੇ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਇਆ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਿ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਠੀ ਸਰਗ ਸੁਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਫੜਕਣ ਲੱਗੀ, ਪੈਰ ਥੱਪਾ ਲੱਗਾ, ਤੇ ਕੰਬਣ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਬੁਰੇ ਸ਼ਗੁਨ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ, "ਸੀਤਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਵੇ।" ਉਹ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋ ਕੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਆਏ, ਪਰ ਜਦ ਆ ਕੇ ਝੋਪੜੀ ਖਾਲੀ ਵੇਖੀ, ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭੱਜਦੇ, ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਝੋਪੜੀ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਆਪਣੀ ਸੋਭਾ ਗਵਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲਾ ਤਲਾਬ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਰਖ਼ਤ ਵੀ ਰੋ ਰਹੇ ਜਾਪਦੇ, ਫੁੱਲ, ਹਿਰਨ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਮੁਲਾਇਮ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਥਾਂ ਸੁੰਨ ਪਈ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਜਗ੍ਹਾ ਚਮੜੀਆਂ ਤੇ ਦਰਬ ਘੁਲੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ, ਆਸਨ ਉਲਟਿਆ ਪਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ। "ਉਹ ਚੱਕੀ ਗਈ, ਮਾਰੀ ਗਈ, ਜਾਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਡਰ ਕੇ ਕਿਤੇ ਲੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਚਲੀ ਗਈ ਹੋਵੇ।" "ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਫੁੱਲ ਜਾਂ ਫਲ ਲੈਣ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਤਲਾਬ ਤੇ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਦਰਿਆ ਤੇ।" ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਪੂਰਾ ਜੰਗਲ ਛਾਣ ਮਾਰਿਆ, ਪਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਦੁਖ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ ਫਿਰਦੇ। ਉਹ ਦਰਖ਼ਤ ਤੋਂ ਦਰਖ਼ਤ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੱਜਦੇ, ਰੋਦੇ, ਦੁਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ। "ਹੇ ਕਦੰਬ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ, ਕੀ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੰਬ ਦੇ ਫੁੱਲ ਪਸੰਦ ਹਨ? ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੱਸ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸੋਹਣਾ ਹੈ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਨਰਮ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਹੈ ਤੇ ਪੀਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੱਸ, ਹੇ ਬਿਲਵ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਬਿਲਵ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ।" "ਅਥਵਾ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ, ਦੱਸ ਕਿ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਪਸੰਦ ਹਨ, ਜਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਜਨਕ ਨੰਦਨੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ।" "ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਇਹ ਦਰਖ਼ਤ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੱਠੀਆਂ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦਰਖ਼ਤ, ਲਤਾਵਾਂ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਆਸ਼ਰਮ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ, ਦੁਖ ਅਤੇ ਵਿਹਲਾਪ ਵਿਚ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੂਛਦੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਫਿਰਦੇ।