ਹਾਏ! ਮੈਂ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਮਾਰੇ ਵਿਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਨਸੀਬ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਨਸਥਾਨ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਝਿੜਕਦੇ ਹੋਏ, ਮੁਹ ਲਟਕਾਇਆ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਥਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੰਝੂ ਭਰਕੇ, ਸੁੱਕੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ, ਉਦਾਸੀ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਪਰ ਓਥੇ ਸੁੰਨਤਾ ਹੀ ਸੁੰਨਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੱਡਾ ਵੀਰ, ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆ, ਓਹ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਲੱਭਣ ਲੱਗਾ ਜਿੱਥੇ ਸੀਤਾ ਟਹਿਲਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਥਾਂ ਪਛਾਣੀ, ਉਸ ਦੇ ਰੋਆਂ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਬੇਹੱਦ ਦਰਦ ਉਠਿਆ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦਾ ਉਣਾਹਠਵਾਂ ਸਰਗ। ਜਦ ਰਾਮ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਉਂ ਆ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕੱਲੀ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਸੀ?" ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਆਫਤ ਦਾ ਡਰ ਪੈ ਗਿਆ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਲਝ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ, ਬਾਂਹ ਤੇ ਦਿਲ ਫੜਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੋਗ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ, ਧਰਮੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਦੁੱਖੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਓਥੋਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਮੈਥਲੀ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ 'ਲਕਸ਼ਮਣ!' ਚੀਕਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਨੇ ਡਾਂਟਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਬੋਲ 'ਬਚਾਓ!' ਮੇਰੇ ਕੰਨੀਂ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੁਖੀ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਥਲੀ ਨੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਮੋਹ ਵਿਚ, ਰੋ-ਰੋ ਕੇ, ਡਰ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਲਦੀ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਸਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਤੇ ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਬੋਲ ਆਖੇ, 'ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਪਵੇ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।' "ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਰਾਮ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਬਚਾਓ ਸੀਤਾ!' ਵਰਗਾ ਨੀਚ ਬੋਲ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਤੇ ਕਿਸਨੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣ ਕੇ, ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, 'ਲਕਸ਼ਮਣ, ਬਚਾ ਲੈ' ਆਖਿਆ? 'ਬਚਾਓ', ਇਹ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੀ, ਹੇ ਮੈਥਲੀ, ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਇਹ ਮੰਦ-ਚਰਿਤਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਦਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਉਤਾਵਲਾ ਛੱਡ ਦੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਸਕੇ। ਚਾਹੇ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਰਾ ਸਕਦਾ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਰਾਘਵ ਅਜੇਤ ਹੈ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਆਖਿਆ, ਪਰ ਵੈਦੇਹੀ, ਮਨ ਵਿਚ ਉਲਝਣ ਨਾਲ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਲਿਆ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਈ, 'ਤੇਰਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭਾਵ ਪਾਪੀ ਹੈ, ਜੇ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਮਰ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੇਗਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ 'ਤੇ ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿਆ, ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਤੜਪ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦਾ, ਤੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਛੁਪਾ ਹੋਇਆ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈਂ, ਆਪਣੀ ਲਾਭ ਲਈ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।'" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਅੱਖ ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ, ਹੋਂਠ ਕਮਕਮਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ, ਤੇ ਉਹ ਆਸ਼੍ਰਮ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਮ, ਸੋਗ ਤੇ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬਾ ਹੋਇਆ, ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਹੇ ਭਲੇ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਗਲਤ ਕੀਤਾ। ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਗੁੱਸੇ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਕ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਤੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ।" "ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਹਿਰਣ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ, ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵੱਧ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਮੋਹਕ ਰੂਪ ਛੱਡਿਆ, ਆਵਾਜ਼ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਤੇ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਬਾਂਹੀਆਂ ਵਿਚ ਬਾਂਹ-ਕੜੇ ਪਾਏ, ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਿੱਝ ਕੇ, ਉਹ ਦਰਦ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਦੂਰੋਂ ਮੈਨੂੰ ਪੂਕਾਰਿਆ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ।" ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦਾ ਸਠਵਾਂ ਸਰਗ। ਜਦ ਰਾਮ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਫੜਕਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਰਾਮ ਡਿਗ ਪਿਆ, ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਮੰਦ ਸ਼ਕੁਨ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਸੀਤਾ ਸੁਖੀ ਹੋਵੇ।" ਤੇਜੀ ਨਾਲ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿਚ, ਜਦ ਉਹ ਆਸ਼੍ਰਮ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਓਥੇ ਸੁੰਨਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਬੜਾ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਭੱਜਿਆ, ਹਰ ਥਾਂ ਨਿਹਾਰਿਆ। ਉਸਨੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੀ ਝੋਪੜੀ ਵੇਖੀ, ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਉਸਦੀ ਸੋਭਾ ਲੁੱਟੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂੱਕਾ ਹੋਇਆ ਕਮਲ-ਤਲਾਬ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਵੀ ਰੋ ਰਹੇ ਜਾਪਦੇ, ਫੁੱਲ, ਹਿਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਸਭ ਮੁਰਝਾਏ ਹੋਏ, ਥਾਂ ਸੁੰਨ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਦ ਉਸਨੇ ਚਮੜੀਆਂ, ਕੁਸ਼ਾ ਤੇ ਬੈਠਕਾਂ ਉਲਟੀ ਪਈਆਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।