ਜਦ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਖ਼ਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਰ ਵੱਸ ਗਿਆ ਕਿ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਖ਼ਰ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਬੇਹੱਦ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣਗੇ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਹਾਏ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਹੀ ਫੂਟੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਜਨਸਥਾਨ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ, ਭੁੱਖ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਏ, ਹੰਝੂ ਭਰੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਦਾਸ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਥਾਂ ਸੁੰਨੀ ਵੇਖੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜਿਥੇ ਸੀਤਾ ਚਲਦੀ-ਫਿਰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੋਏ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਹ ਥਥਕ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦਾ ਉਨਸਠਵਾਂ ਸਰਗ। ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ 'ਚ ਤੈਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ? ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੈਨੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਡਰ ਗਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ, ਬਾਂਹ ਅਤੇ ਦਿਲ ਫੜਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਇਸ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਇਸ ਉੱਤੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਖ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜੀ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਉਹਦੇ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮਜਬੂਰ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਮੈਂ ਗਿਆ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਗੁੱਸੇ 'ਚ ਡਾਂਟ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, 'ਲਕਸ਼ਮਣ!' ਬੁਲਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ 'ਬਚਾਓ ਮੈਨੂੰ!' ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੇਰੇ ਕੰਨੀਂ ਪਈ।" "ਰਾਮ ਜੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਦੁਖ ਭਰੀ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਥਿਲੀ ਨੇ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ, ਰੋਦਿਆਂ ਤੇ ਡਰੀ ਹੋਈ, ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਲਦੀ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਮਨਾਇਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਆਖੇ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਐਸਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਅਜੇ ਤੱਕ ਕਦੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।" "ਰਾਮ ਜੀ, ਜਿਹੜਾ ਆਪ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ 'ਸੀਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ!' ਜਿਹਾ ਨੀਚ ਬੋਲ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ, 'ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ' ਕਿਹਾ? ਇਹ ਡਰ ਵਾਲੀ ਪੁਕਾਰ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਤੈਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਲਾਕ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਢੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਬਸ ਕਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਐਸਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਸਕੇ। ਜਨਮੇ ਜਾਂ ਅਜੇ ਨ ਜਨਮੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਰਾ ਸਕਦਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇੰਦਰ ਦੇ ਆਗੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਉਹ ਅਜੈ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਐਸਾ ਕਹਿਆ ਤਾਂ ਵੀ, ਮੈਥਿਲੀ ਦਾ ਮਨ ਉਲਝ ਗਿਆ, ਉਹ ਰੋਈ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦੀ, 'ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਾਪ ਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਜਦ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਭਰਤ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿਆ ਹੈਂ, ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦਾ, ਤੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਤੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਵੈਰੀ ਹੈਂ, ਆਪਣਾ ਸੁਆਰਥ ਲੱਭਦਾ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।'" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨੇਤਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ, ਹੋਠ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਉਹ ਆਸ਼੍ਰਮ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਹੇ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਤੇਰੀ ਗਲਤੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਕੇਵਲ ਉਸਦੇ ਗੁੱਸੇ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਕਾਰਨ।" "ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਆਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ। ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਜਿਹੜਾ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਮਿਰਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣ ਕੇ, ਤੀਰ ਚੁਕ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੀਬਰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵਾਰਿਆ; ਉਹ ਆਪਣਾ ਮੋਹ ਦਾ ਰੂਪ ਛੱਡ ਕੇ, ਕੰਘਣ ਪਾਏ ਹੋਏ, ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਖ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਦੂਰੋਂ ਮੈਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ।" ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦਾ ਸਠਵਾਂ ਸਰਗ। ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਫੜਕਣ ਲੱਗੀ, ਉਹ ਰਸਤੇ 'ਚ ਥਥਕ ਗਏ, ਤੇ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹ ਮੰਦੇ ਸ਼ਕੁਨ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਕਹਿੰਦੇ, "ਸੀਤਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਵੇ।" ਉਹ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ 'ਚ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਪਹੁੰਚੇ। ਪਰ ਜਦ ਓਥੇ ਸੁੰਨਾਪਣ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ। ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਹਰ ਥਾਂ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ। ਉਹ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਸੋਭਾ ਗਵਾ ਬੈਠੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦਾ ਤਲਾਬ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੁੱਖ ਵੀ ਰੋ ਰਹੇ ਜਾਪਦੇ, ਫੁੱਲ, ਹਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ—all ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਉਦਾਸ, ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਿਵੇਂ ਥਾਂ ਛੱਡ ਗਏ ਹੋਣ।