ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ ਛੱਡਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਛਤਾਵਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ, “ਮੈਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਕਰ ਬੈਠਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਿਰਦਈ ਰਾਖਸਾਂ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਖਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮਾਸਖਾਣ ਰਾਖਸਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣਗੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹਾਏ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਰੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਘਵ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਨਸਥਾਨ ਵੱਲ ਜਲਦੀ ਜਾ ਪਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕਸੂਰ ਲਾਉਂਦੇ, ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁਖ ਦੇ ਚਿਨ੍ਹ ਲੈ ਕੇ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਆਹ ਭਰਦੇ ਹੋਏ, ਸੁੱਕੀ ਜੁਬਾਨ ਨਾਲ, ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਝੁੱਗੀ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਲੱਗੇ ਜਿੱਥੇ ਸੀਤਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਟਹਿਲਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਥਾਂ ਪਛਾਣੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੋਏ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੀ ਉਨੰਜੀ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਘਵ—ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ? ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਡਰ ਗਿਆ ਤੇ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕੀਤਾ। ਮੇਰੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ, ਬਾਂਹ ਤੇ ਦਿਲ ਧੜਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਸਤੇ ਤੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ 'ਲਕਸ਼ਮਣ!' ਪੁਕਾਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਨੇ ਡਾਂਟ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੀ ਚੀਕ 'ਬਚਾਓ!' ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਈ। ਜਦ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਪੀੜਾ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਮੈਥਿਲੀ ਨੇ ਡਰ ਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਰੋਦੇ ਤੇ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਾ ਕੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਸਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਤੇ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਦਿੱਲਾਸਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, 'ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਰਾਖਸਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰੇ। ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਅਜਿਹਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।'” “ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, 'ਬਚਾਓ, ਸੀਤਾ!' ਵਰਗਾ ਨੀਚ ਸਦਾਅਰਥ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ 'ਲਕਸ਼ਮਣ, ਬਚਾਓ' ਕਿਹਾ? ਇਹ ਚੀਕ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਾਖਸ ਨੇ ਡਰ ਵਜੋਂ ਕੱਢੀ, ਤੈਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਾੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਢੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਬਸ ਕਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖ। ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜੋ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਸਕੇ। ਚਾਹੇ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਰਾ ਸਕਦਾ—even ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਆਗੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਰਾਘਵ ਅਜੇਤ ਹੈ।” “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲ ਭੁੱਲਾਵੇ ਆ ਗਏ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਆ ਗਏ ਤੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਤਿੱਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, ‘ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਾਪ ਭਾਵਨਾ ਹੈ; ਜੇ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿਆ ਹੈਂ, ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਤੜਪ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਤੂੰ ਲੁਕਿਆ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਮਤਲਬ ਲਈ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।’” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨੇਤਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ, ਹੋਠ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਨੂੰ, ਰਾਮ ਨੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਭੁੱਲਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਆਖਿਆ, “ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਤੂੰ ਗਲਤ ਕੀਤਾ। ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਖਸਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਸਿਰਫ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੁੱਸੇ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇੱਕ ਗੁੱਸੇ ਭਰੀ ਔਰਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਤੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ।” “ਉਹ ਰਾਖਸਾ, ਜੋ ਮਿਰਗ ਬਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ, ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣਿਆ ਤੇ ਤੀਰ ਚੁੱਕਿਆ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੋਹਕ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਆਵਾਜ਼ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਤੇ ਉਹ ਰਾਖਸਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਂਹ-ਬੰਦ ਸਨ, ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੂਰੋਂ ਮੈਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਚੀਕ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ।” ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੀ ਸਠਵੀਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਰਾਮ ਜਲਦੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਫੜਕਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਪੈਰ ਲੜਖੜਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਕੰਬਣ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਮਾੜੀਆਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਖਦੇ, “ਸੀਤਾ ਸੁਖੀ ਹੋਵੇ।” ਜਲਦੀ ਕਰਦੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਜਦ ਉਹ ਝੁੱਗੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਤੁਰੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੁੱਗੀ ਵੇਖੀ, ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਰੌਣਕ ਲੁੱਟੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਕੌਲ-ਪੁਖ ਦੇ ਪੰਡੇ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।