ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਜੇਕਰ ਸੀਤਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕੀ ਕੈਕੇਈ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ? ਕੀ ਸੁਖਣੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਿਹੁਣੀ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਰਾਜ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ? ਜੇ ਵੈਦੇਹੀ ਜਿਉਂਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਮੁੜ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੇਖਾਂ ਕਿ ਵੈਦੇਹੀ ਮੈਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਾਂਗਾ। ਦੱਸ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੀ ਵੈਦੇਹੀ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਜਦ ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੀ ਉਹ ਤਪਸਵਿਨੀ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਲੋਂ ਖਾ ਲਈ ਗਈ? ਵੈਦੇਹੀ ਬਹੁਤ ਨਾਜੁਕ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਬੇਚੈਨ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਉਹ ਕਠੋਰ ਤੇ ਦੁਸਟ ਰਾਖਸ਼ਸ, 'ਲਕਸ਼ਮਣ' ਦਾ ਨਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਕਾਰ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਡਰਾ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੇ ਸੁਣਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕੱਲੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਖਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹਾਏ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਘਵ ਜੀ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਨਸਥਾਨ ਵੱਲ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਚਲੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਦੇ, ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁਖ ਲੈ ਕੇ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਸਾਹ ਭਰਦੇ ਹੋਏ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਮਨ ਉਦਾਸ ਕਰਕੇ, ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਓਹ ਥਾਂ ਖਾਲੀ ਸੀ। ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ, ਉਹ ਥਾਂ ਵੇਖੀ ਜਿੱਥੇ ਸੀਤਾ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੋਆਂ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨ੍ਹਠਾਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਰਾਘਵ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: "ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਉਂ ਆ ਗਿਆ, ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕੱਲਾ ਛੱਡ ਆਇਆ ਸੀ? ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡੀ ਆਫ਼ਤ ਦਾ ਡਰ ਲੱਗਿਆ ਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ, ਬਾਂਹ ਤੇ ਦਿਲ ਫੜਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਾਹ ਤੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਧਰਮੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਰੋਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: "ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਮਜਬੂਰ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, 'ਲਕਸ਼ਮਣ!' ਪੁਕਾਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਨੇ ਡਾਂਟਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, 'ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ!' ਮੇਰੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਪਈਆਂ। ਤੇਰੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਪੁਕਾਰਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਥਿਲੀ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਰੋ ਕੇ ਤੇ ਡਰ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਰੁਕਿਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸਵਾਸਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ: 'ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਜੋ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕੇ; ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।' "ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਾ ਕਿਵੇਂ ਅਜਿਹੀ ਨੀਚ ਤੇ ਲਾਜ਼ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪੁਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, 'ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ, ਸੀਤਾ', ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਤੇ ਕਿਸ ਨੇ, ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ, ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸੁਰ ਵਿੱਚ 'ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ' ਕਿਹਾ? 'ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ', ਇਹ ਪੁਕਾਰ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁਸਟ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਢੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਸ, ਇਹ ਵਿਹਲਾਪ ਛੱਡ ਦੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ। ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਸਕੇ। "ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜੋ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਰਾ ਸਕਦਾ; ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਰਾਘਵ ਅਜੇਤ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਵੈਦੇਹੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਭਟਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਰੋਈ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤਿੱਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ: "ਤੇਰਾ ਮੇਰੇ ਵਲ ਸਾਰਾ ਭਾਵ ਪਾਪੀ ਹੈ; ਜਦ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੇਂਗਾ। ਭਰਤ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਗੁਪਤ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।" ਵੈਦੇਹੀ ਵਲੋਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਅੱਖ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ, ਹੋਠ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੌਮਿਤ੍ਰ ਵਲੋਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਭਟਕਾਉਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: "ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਗਲਤ ਕੀਤਾ। ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਆ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਦੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਉੱਤੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। "ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਜੋ ਮਿਰਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ, ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਹੋਈ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਏ ਖੜੇ ਸਨ।