ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰੀ ਵਿਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਭਰੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: “ਕੀ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਵਿਦੇਹੀ ਅਜੇ ਵੀ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ? ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਕੀ ਮੇਰਾ ਇਹ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ?” ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੇ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਕੀ ਕੈਕੇਈ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ? ਕੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ, ਪੁੱਤ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪਾ ਲਿਆ?” ਰਾਮ ਜੀ ਫਿਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਜੇ ਵਿਦੇਹੀ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੇਖਾਂ ਕਿ ਵਿਦੇਹੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੱਸ, ਕੀ ਵਿਦੇਹੀ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਜਦ ਤੂੰ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੀ ਉਸ ਤਪਸਵਿਨੀ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਖਾ ਗਏ?” ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: “ਵਿਦੇਹੀ ਨਾਜੁਕ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹੈ, ਕਦੇ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਮੈਨੂੰ ਪੱਕਾ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਕੁਟਿਲ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਚੀਕਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਦੇਹੀ ਵਲੋਂ ਸੁਣੀ, ਤੇ ਉਹ ਡਰੀ ਹੋਈ, ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ, ਤੇ ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆ ਗਿਆ।” ਰਾਮ ਜੀ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: “ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਪਾਪ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਖਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣਗੇ। ਹਾਏ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਇਹ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿੱਚ ਸੀ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਨਸਥਾਨ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਝਿੜਦੇ ਹੋਏ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਤਿੱਖ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ, ਆਸ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ, ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਓਥੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸੀਤਾ ਚਲਦੀ ਸੀ। ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਆਂ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਜਦ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਰਾਮ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਤੂੰ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆ ਗਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ ਰਹਿ ਗਈ?” ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੈਨੂੰ ਮੈਥਲੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਵੱਡਾ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਲੱਗਿਆ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਘਬਰਾ ਗਿਆ। ਮੇਰਾ ਖੱਬਾ ਅੱਖ, ਬਾਂਹ ਤੇ ਦਿਲ ਫੜਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਸਤੇ ਤੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਠੋਰ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ‘ਲਕਸ਼ਮਣ!’ ਚੀਕਦੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਨੇ ਡਾਂਟਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਬਚਨ, ‘ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ!’ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਏ। ਉਸਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਤੇ ਰੋਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਾ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, ‘ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕੇ; ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਅਜੇ ਤੱਕ ਕਦੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।’ ਮੈਂ ਆਖਿਆ, ‘ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਐਸਾ ਨੀਚ ਤੇ ਲਾਜ਼ਤ cry ‘ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ, ਸੀਤਾ’ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।’ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, ‘ਕਿਸ ਲਈ, ਤੇ ਕਿਸ ਨੇ, ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ‘ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ’ ਕਿਹਾ?’ ਮੈਂ ਆਖਿਆ, ‘ਇਹ ਚੀਕ, ਜੋ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਕੱਢੀ, ਤੈਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਇਹ ਕੁਟਿਲ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਹੈ।’ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਹੁਣ ਬਸ, ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਠੰਡ ਪਾ। ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜੋ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਸਕੇ।’ ‘ਜੋ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਰਾ ਸਕਦਾ—even ਇੰਦਰ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਦੇਹੀ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ, ਮੈਨੂੰ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਆਖਦੀ ਹੈ: ‘ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਾਪ ਹੀ ਪਾਪ ਹੈ; ਜਦ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੇਗਾ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਤੇ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿਆ ਹੈਂ, ਤੇ ਜਦ ਰਾਮ ਬੇਬਸੀ ਨਾਲ ਚੀਕਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਤੂੰ ਛੁਪਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਉਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਗਿਆ।’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਹੋਠ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਗਿਆ।” ਰਾਮ, ਦੁਖ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਗੁੱਸੇ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਤੂੰ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਕ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹਨ ਨਾਲ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿੱਚ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ, ਆਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।