ਇਕ ਵਾਰ, ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਿਅਕੁਲ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਗਿੱਦੜ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਧੇਰੇ ਵਿਚ ਹੋਕਾ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੰਛੀਆਂ ਚੌਂਕਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋਵੇ।” ਰਾਮ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਇੱਕ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਜੋ ਹਿਰਣ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ; ਉਸ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਮਨ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਫੜਕ ਰਹੀ ਹੈ; ਲਕਸ਼ਮਣ, ਬੇਸ਼ਕ ਸੀਤਾ ਜਾਂ ਉ攀ੜੀ ਗਈ, ਜਾਂ ਮਰੀ ਹੋਈ, ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੋਈ।” ਇਸ ਵਿਅਕੁਲਤਾ ਦੇ ਵਿਚ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਲਈ ਨਿਕਲਿਆ, ਉਹ ਵੈਦੇਹੀ ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਈ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਆਇਆ?” ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਕੇ, ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ, ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿਚ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਸਾਥੀ ਸੀ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ?” ਰਾਮ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਹੀਰੋ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਧੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ?” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਲੋਂ ਕਿਹਾ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਭਗਵਾਨਾਂ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਾਜਸਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।” ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਅਜੇ ਵੀ ਜੀਵਿਤ ਹੈ? ਹੀਰੋ, ਕੀ ਮੇਰੀ ਵਨਵਾਸੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ?” ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, “ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਜੇ ਸੀਤਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਕੀ ਕੈਕਈ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ? ਕੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ austerity ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਕੇ, ਕੈਕਈ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਰਾਜ ਪਾ ਲਿਆ?” ਰਾਮ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, “ਜੇ ਵੈਦੇਹੀ ਜੀਵਿਤ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ; ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਗਾਇਬ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜੇ ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਆ ਕੇ, ਵੈਦੇਹੀ ਮੈਨੂੰ ਮੁਸਕਾਨ ਦੇ ਕੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਦੱਸੋ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੀ ਵੈਦੇਹੀ ਜੀਵਿਤ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਕੀ ascetic ਲੇਡੀ, ਜਦ ਤੂੰ distracted ਸੀ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਖਾ ਲਈ?” ਰਾਮ ਨੇ ਚਿੰਤਾ ਕੀਤੀ, “ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਜੁਕ, ਨੌਜਵਾਨ, ਤੇ ਸਦਾ ਦੁਖ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੈ; ਬੇਸ਼ਕ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਕਸ਼ਸ, 'ਲਕਸ਼ਮਣ' ਚੀਕ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ।” ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਤੇ ਡਰ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ, ਤੇ ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਆ ਗਿਆ।” ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅਰਣ ਵਿਚ ਅਕੇਲਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, cruel ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ।” ਰਾਮ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਖਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋਏ, ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ।” ਉਹ ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਹਾਏ, ਮੈਂ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਘਵ ਨੇ noble lady ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਜਨਸਥਾਨ ਵਲ ਜਲਦੀ ਚੱਲਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਝਿਡਕਿਆ, ਉਹ ਵਿਅਕੁਲ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਤੋਂ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਾ, ਉਦਾਸ, ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਆਸ਼ਰਮ ਖਾਲੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਸੀਤਾ ਟਹਿਲਦੀ ਸੀ, ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਉਹ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਰਾਘਵ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਉਹ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਉਂ ਆ ਗਿਆ, ਜਦ ਉਹ, ਮੈਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ, ਅਰਣ ਵਿਚ ਅਕੇਲੀ ਸੀ?” ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੈਨੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਡਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਮੇਰੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ, ਬਾਂਹ ਤੇ ਦਿਲ ਫੜਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।” ਇਸ 'ਤੇ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੀ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਠੋਰ ਬਾਤਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, “ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ 'ਲਕਸ਼ਮਣ!' ਚੀਕਦੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਨੇ ਝਿੜਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਬਚਾਓ!' ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਤੁਾਡੀ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਥਿਲੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਮਮਤਾ ਵਿਚ, ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ, ਰੋਂਦੀ ਤੇ ਡਰੀ ਹੋਈ, ਜਲਦੀ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, “ਉਸ ਦੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕਹਿਣ 'ਤੇ, ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਪਰ ਮੈਂ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਭਰੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਕਹੀਆਂ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਜੋ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕੇ; ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਅਜਿਹਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇੱਕ noble ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ 'ਬਚਾਓ, ਸੀਤਾ' ਵਰਗਾ ਨਿਮਣਾ ਤੇ ਲਜਜ਼ਤ cry ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਕਿਹੜੀ ਵਜ੍ਹਾ ਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਰਤੀ, ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ 'ਲਕਸ਼ਮਣ, ਬਚਾਓ' ਕਹਿ ਕੇ?” ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “'ਬਚਾਓ' ਇਹ ਚੀਕ, ਜੋ ਡਰ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਕਹੀ, noble lady, ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੁਖੀ ਨਾ ਕਰੇ; ਇਹ wicked auratਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਹੈ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਹੁਣ ਕਾਫੀ ਹੈ, agitation ਛੱਡੋ; ਸਾਂਤ ਹੋ ਜਾਓ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਜੋ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਰਾ ਸਕੇ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਕਿਹਾ, “ਚਾਹੇ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਰ ਸਕੇ; ਰਾਘਵ ਜੰਗ ਵਿਚ ਇੰਦਰ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਤਵ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਜੇਹਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ, ਵਿਅਕੁਲਤਾ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ, ਪਵਿੱਤਰ ਆਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਈਆਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।