ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸੀਤੇ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੀ ਅਸੀਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੱਭ ਸਕਾਂਗੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ?" ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ—ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਡਰਾਉਣੇ ਗਿੱਦੜਾਂ ਦੀਆਂ ਹੂੰਕਾਰਾਂ, ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ—ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਮ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਸੀਤਾ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਗੀ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਖਸ, ਜੋ ਹਿਰਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਉਹ ਰਾਖਸ ਮਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਹੁਣ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀ ਤੇ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਫੜਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਅਗਵਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਿਰਾਸ਼ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਨਿਕਲਿਆ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਈ ਸੀ। ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉਹ ਵੈਦੇਹੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੂੰ ਛੱਡ ਆਇਆ?" ਰਾਮ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ, "ਮੈਂ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਕੇ, ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਜਦ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਸਾਥੀ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਵੈਦੇਹੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਵੀਰ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਧੀ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਰਾਮ ਦਿਲੋਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜਾਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਕੀ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਅਜੇ ਵੀ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ? ਕੀ ਮੇਰਾ ਇਹ ਵਨਵਾਸ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ?" ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਮਰੇ ਜਾਂ ਤੂੰ ਵੀ ਨਾ ਰਹੇਂ, ਤਾਂ ਕੈਕੇਈ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ? ਕੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਪੁੱਤ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਗਈ, austerity ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਰਹੇਗੀ ਤੇ ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ-ਚਾਹਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ? ਰਾਮ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜੇ ਵੈਦੇਹੀ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲਦੇ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਦੱਸ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੀ ਵੈਦੇਹੀ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਕੀ ਜਦ ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਸੰਤ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ, ਰਾਖਸਾਂ ਨੇ ਖਾ ਲਈ?" "ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਜੁਕ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸੀ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਕ੍ਰੂਰ ਰਾਖਸ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ 'ਲਕਸ਼ਮਣ' ਚੀਕ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਆਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੀ, ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੀਕਿਆ। ਡਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ।" "ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਕਰ ਬੈਠਿਆ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਖਸਾਂ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਖ਼ਰ ਦੇ ਮਰਨ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਮਾਸ-ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸਾਂ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਹਾਏ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿੱਚ ਸੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਨਸਥਾਨ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦੇ ਹੋਏ, ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਹਤਾਸ਼, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ, ਸੁੱਕੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਦ ਉਹ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਥਾਂ ਖਾਲੀ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ ਜਿਥੇ ਸੀਤਾ ਚਲਦੀ-ਫਿਰਦੀ ਸੀ। ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਓਹਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆ ਗਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਮੇਰੇ ਭਰੋਸੇ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ?" "ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਮੈਥਿਲੀ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਡਰ ਗਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਬਿਪਤਾ ਆਈ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ, ਬਾਂਹ ਅਤੇ ਦਿਲ ਸਭ ਫੜਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਸਤੇ ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੋਮਿਤ੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਉਸਦੇ ਕਰੜੇ ਬੋਲਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ 'ਲਕਸ਼ਮਣ!' ਚੀਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਨੇ ਡਾਂਟਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਬਚਨ, 'ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ!', ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਮੈਥਿਲੀ ਨੇ, ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੋਈ, ਰੋਦਿਆਂ ਤੇ ਡਰੀ ਹੋਈ, ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਲਦੀ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਤੇ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, 'ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਰਾਖਸ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਅਜੇ ਤੱਕ ਕਦੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।'" "ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ 'ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਸੀਤਾ' ਜਿਹਾ ਨੀਚ ਬਚਨ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਰਤੀ, 'ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ'?" "ਇਹ 'ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ' ਦੀ ਚੀਕ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਾਖਸ ਨੇ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੱਢੀ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਤੈਨੂੰ ਘਬਰਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁਸ਼ਟ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਹੈ। ਹੁਣ ਬਸ ਕਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ, ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜੋ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਸਕੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੁੱਖ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭਟਕ ਰਹੇ ਸਨ।