ਰਾਮ ਚੁਪਚਾਪ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜੇ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਹਿਰਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਰਾਘਵ, ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਜਨਸਥਾਨ ਵਾਪਸ ਆਇਆ; ਉਸ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਦੇਖ ਕੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਉਸਦੇ ਆਸ–ਪਾਸ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝ ਪਾਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢੀਆਂ; ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕੁਨ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤ ਮੁਰਝਾਈ ਹੋਈ ਸੀ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੁਖੀ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਸਨ; ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਣ ਦਿੱਤਾ। "ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅਕੇਲਾ ਛੱਡ ਆਇਆ," ਰਾਘਵ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਫੜਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਖ ਭਰੇ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਜੋ ਤੂੰ ਕੀਤਾ, ਨਿੰਦਾ ਜੋਗ ਹੈ—ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਆਇਆ।" "ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ—ਭਲਾ ਹੋਵੇ! ਪਰ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ: ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ—" "—ਕਿਸੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂ ਖਾ ਲਈ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ। ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿਰਫ ਅਸੁਭ ਸ਼ਕੁਨ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੀ ਅਸੀਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੱਭ ਸਕਾਂਗੇ, ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਜੀਵਤ ਹੈ?" "ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਸਿਆਲ ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਪੰਛੀ ਚੀਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਮੇਰੀ ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜ ਕੁਵਰੀ ਠੀਕ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ!" "ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਹਿਰਣ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ; ਬਹੁਤ ਜੁਝਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ।" "ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਦਾਸ ਤੇ ਸੁਖ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਫੜਕ ਰਹੀ ਹੈ; ਨਿਸਚਿਤ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਜਾਂ ਤਾ ਉਠਾ ਲਈ ਗਈ, ਜਾਂ ਮਾਰੀ ਗਈ, ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ।" ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਵਾਂਵਾਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਉਦਾਸ ਤੇ ਅਕੇਲਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੈਦੇਹੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਜੋ ਆਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। "ਜਦ ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਿਆ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਈ ਸੀ—ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉਹ ਵੈਦੇਹੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ?" "ਮੈਂ ਰਾਜ ਖੋ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਵੈਦੇਹੀ, ਮੇਰੀ ਦੁਖ ਸਾਂਝੀਣੀ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" "ਹੇ ਵੀਰ, ਬਿਨਾਂ ਉਸਦੇ, ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਧੀ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" "ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਬਿਨਾਂ ਉਸਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਰਾਜ, ਨਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਾਜ ਚਾਹੀਦੀ।" "ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਕੀ ਉਹ ਜੀਵਤ ਹੈ? ਹੇ ਵੀਰ, ਕੀ ਮੇਰਾ ਵਨਵਾਸ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ?" "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਜੇ ਸੀਤਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਕੀ ਕੈਕੇਈ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ?" "ਕਿਆ ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗੀ, ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਰਾਜ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਚੁਕੀ ਹੈ?" "ਜੇ ਵੈਦੇਹੀ ਜੀਵਤ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਨਹੀਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦੇਵਾਂਗਾ।" "ਜੇ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੈਦੇਹੀ ਮੈਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੈਦੇਹੀ ਜੀਵਤ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਕੀ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਮਹਿਲਾ, ਜਦ ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਹਟਾਇਆ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਖਾ ਲਈ?" "ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਜੁਕ, ਨੌਜਵਾਨ, ਤੇ ਸਦਾ ਦੁਖ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੈ; ਨਿਸਚਿਤ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਨਿਸਚਿਤ, ਉਹ ਕਰੂਰ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਖਸ਼ਸ, 'ਲਕਸ਼ਮਣ' ਚੀਕ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ।" "ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ, ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਤੇ ਡਰ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਤੈਨੂੰ ਭੇਜਿਆ, ਤੇ ਤੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ।" "ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅਕੇਲਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਕਰੂਰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ।" "ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਜੋ ਖਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਨਿਸਚਿਤ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਹਾਏ, ਮੈਂ ਵਿਪਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਵੈਰੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਲਗਦਾ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਘਵ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਜਨਸਥਾਨ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਿਆ। ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਤਾਣ ਦਿੰਦੇ, ਦੁਖੀ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਹਲਕਾ, ਹਾੜੀ ਨਾਲ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਾ, ਉਦਾਸ, ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਲੱਭੀਆਂ ਜਿੱਥੇ ਸੀਤਾ ਚਲਦੀ ਸੀ; ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਕਰਕੇ, ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਉਹ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਉਣਾਹਠਵਾਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਘਵ, ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨੂੰ ਦੁਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ। "ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਉਂ ਆ ਗਿਆ, ਜਦ ਉਹ, ਤੈਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅਕੇਲਾ ਛੱਡੀ ਗਈ?" "ਤੈਨੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤੀ ਦਾ ਡਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਮੇਰੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ, ਹੱਥ, ਤੇ ਦਿਲ ਸਭ ਫੜਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰਾਹ ਤੇ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੀ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।