ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਦਿਨ, ਰਾਮ ਨੇ ਅਨੇਕ ਡਰਾਉਣੇ ਅਸਰ ਦੇਖੇ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਅੱਜ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਿਦੜਾਂ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਹੂਕ ਸੁਣੀ। ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ, ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜੇ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਆਏ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਹਿਰਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਜਨਸਥਾਨ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਸਾਂਝ ਪਾਈ। ਇਹ ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਰਾਮ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਆ ਕੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢਣ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਖੀ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ, ਉਸ ਨੂੰ ਠੱਗਿਆ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਖ ਭਰੇ, ਪਰ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਕੜਵੇ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਆਹ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਤੂੰ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ—ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਆਇਆ।" "ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ, ਮ੍ਰਿਦੁ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਆਇਆ—ਭਲਾ ਹੋਵੇ! ਪਰ, ਹੇ ਵੀਰ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ: ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ—" "—ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ ਜਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿਰਫ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਹੀ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੀ ਅਸੀਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ, ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੱਭ ਸਕਾਂਗੇ, ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਜੀਵਿਤ ਹੈ?" "ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਗਿਦੜਾਂ ਹੂਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪੰਛੀ ਚੀਕਦੇ ਹਨ, ਅੱਗ ਵਾਲੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ 'ਚ, ਭਲਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ, ਹੇ ਮਹਾਨ!" "ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਹਿਰਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ; ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ।" "ਮੇਰਾ ਮਨ ਇੱਥੇ ਉਦਾਸ ਤੇ ਸੁੰਨ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਫੜਕ ਰਹੀ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਲੁੱਟੀ ਗਈ, ਮਰੀ ਹੋਈ, ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ।" ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਉਦਾਸ ਸੀ, ਵੇਖਿਆ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਧਰਮਵਾਨ, ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਆਈ ਨਹੀਂ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ। "ਜਦ ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਈ ਸੀ—ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉਹ ਵੈਦੇਹੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਇਆ?" "ਜਦ ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ 'ਚ ਭਟਕਦਾ ਹਾਂ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਉਹ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਵੈਦੇਹੀ, ਮੇਰੀ ਦੁਖਾਂ ਦੀ ਸਾਥੀ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" "ਹੇ ਵੀਰ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਸੀਤਾ, ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ, ਜੋ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਧੀ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਦੇਵਾਂ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।" "ਕੀ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਜੀਵਿਤ ਹੈ? ਹੇ ਵੀਰ, ਕੀ ਮੇਰਾ ਵਨਵਾਸ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ?" "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਜੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਕੀ ਕੈਕੇਈ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਵੇਗੀ?" "ਕੀ ਮ੍ਰਿਦੁ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ 'ਚ ਲੱਗੀ ਹੈ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜ ਤੇ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ?" "ਜੇ ਵੈਦੇਹੀ ਜੀਵਿਤ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਨਹੀਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗਾ।" "ਜੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹਾਂ, ਵੈਦੇਹੀ ਮੈਨੂੰ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੱਸ, ਕੀ ਵੈਦੇਹੀ ਜੀਵਿਤ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਜਦ ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਭਟਕ ਗਿਆ, ਕੀ ਅਸਤੀਕਾ ਔਰਤ ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ?" "ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਜ਼ੁਕ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਦੁਖਾਂ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਖਿਨ-ਖਿਨ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਉਹ ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਕਸ਼ਸ, 'ਲਕਸ਼ਮਣ' ਚੀਕ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ।" "ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਤੇ ਡਰ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ, ਤੇ ਤੂੰ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ।" "ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕੱਲਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਨਿਰਦਈ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ।" "ਖਰ ਦੇ ਮਰਨ ਨਾਲ, ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ—ਇਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਹਾਏ, ਮੈਂ ਮੁਸੀਬਤ 'ਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ 'ਚ ਸੀ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਾਂ 'ਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜਨਸਥਾਨ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਠੱਗਦੇ, ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਚਿੰਤਾ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਥਕਿਆ, ਸੁੱਕੀ ਜੁਬਾਨ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ, ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਥਾਂ ਲੱਭੀ ਜਿੱਥੇ ਸੀਤਾ ਚਲਦੀ-ਫਿਰਦੀ ਸੀ; ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਉਹ ਦੁਖ 'ਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਰਾਘਵ, ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਸੋਮਿਤ੍ਰਿ ਨੂੰ ਦੁਖ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਚ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, "ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਆ ਗਿਆ, ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਦ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲ 'ਚ ਇਕੱਲਾ ਛੱਡਿਆ?" "ਤੈਨੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਡਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ 'ਚ ਪੈ ਗਿਆ।" "ਮੇਰੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ, ਹੱਥ ਤੇ ਦਿਲ ਫੜਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰਾਹ 'ਤੇ, ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ, ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਛੋੜਾ, ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ 'ਚ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਆਸ਼ਰਮ ਤੇ ਜੰਗਲ 'ਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ, ਹਰ ਪਲ ਉਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ 'ਚ ਜਲਦੇ ਰਹੇ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ 'ਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।