ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਜਾਨਸਥਾਨ ਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਪੈ ਗਿਆ, ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਹਨ, ਠੀਕ ਹੋਣ। ਅੱਜ, ਉਹ ਡਰਾਉਣੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਗਿੱਦੜ ਦੀ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ। ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਹਿਰਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਜਾਨਸਥਾਨ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਪਸ਼ੂ–ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਉਸਦੇ ਆਲੇ–ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢਣ ਲੱਗੇ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਇਹ ਡਰਾਉਣੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਜਲਦੀ–ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜਿਆ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੁਖੀ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅਕੇਲਾ ਛੱਡ ਕੇ ਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ।” ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਦੁਖ–ਭਰੇ, ਪਰ ਸਚੇ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਇਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹਾਂ—ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਜਾਂ ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਹੀ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।” “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੀ ਅਸੀਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਜੀਵਤ ਸੀਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੱਭ ਸਕਾਂਗੇ? ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਨ ਦੇ ਝੁੰਡ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਗਿੱਦੜ ਉਲੂਕਦੇ ਹਨ, ਪੰਛੀ ਚੀਕਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਠੀਕ ਹੋਵੇ।” “ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਹਿਰਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ; ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਦਾਸ ਹੈ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਫੜਕ ਰਹੀ ਹੈ; ਨਿਸਚਿਤ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਜਾਂ ਉਠਾ ਲਈ ਗਈ, ਜਾਂ ਮਾਰੀ ਗਈ, ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ।” ਹੁਣ, ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੀ ਅਠਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਰਾਮ ਨੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਉਦਾਸ ਅਤੇ ਅਕੇਲਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਆਈ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉਹ ਵੈਦੇਹੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਇਆ?” “ਮੈਂ ਰਾਜ ਪਦ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਵੈਦੇਹੀ, ਮੇਰੀ ਦੁਖ–ਸਾਥੀ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ?” “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉਸਦੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ–ਸਾਥੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਧੀ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ?” “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਉਸਦੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਦੇਵਾਂ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਾਜ–ਸੰਪਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।” “ਕੀ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਜੀਵਤ ਹੈ? ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੀ ਮੇਰਾ ਵਨਵਾਸ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ?” “ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਜੇ ਸੀਤਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਕੀ ਕੈਕੇਈ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ?” “ਕਿਆ ਮ੍ਰਿਦੁ ਕੌਸ਼ਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੰਞੀ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗੀ, ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਇੱਛਾ–ਪੂਰਨ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ?” “ਜੇ ਵੈਦੇਹੀ ਜੀਵਤ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦੇਵਾਂਗਾ।” “ਜੇ ਮੈਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਵੈਦੇਹੀ ਮੈਨੂੰ ਹੱਸ ਕੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।” “ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੀ ਵੈਦੇਹੀ ਜੀਵਤ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਕੀ ਉਹ ਤਪਸਵਿਨੀ ਸਤਰੀ, ਤੈਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਖਾ ਲਈ?” “ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਜ਼ੁਕ, ਜਵਾਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਦੁਖ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੈ; ਨਿਸਚਿਤ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ।” “ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ, ਉਹ ਕ੍ਰੂਰ ਰਾਕਸ਼ਸ, ‘ਲਕਸ਼ਮਣ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਚੀਕ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਡਰਾ ਗਿਆ।” “ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਡਰ ਗਈ, ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਜਲਦੀ–ਜਲਦੀ ਆ ਗਿਆ।” “ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅਕੇਲਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੈਂ ਨਿਸਚਿਤ, ਬੁਰਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕ੍ਰੂਰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ।” “ਖਰਾ ਦੇ ਮਰਨ ਕਾਰਨ, ਮਾਸ–ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਨਿਸਚਿਤ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।” “ਹਾਏ, ਮੈਂ ਮਿਸ਼ਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿਚ ਇਹੀ ਸੀ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਜਾਨਸਥਾਨ ਵੱਲ ਜਲਦੀ–ਜਲਦੀ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਡਾਂਟਦਾ, ਦੁਖੀ, ਭੁੱਖ–ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਥਕਿਆ, ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕਾ, ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਥਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜਿੱਥੇ ਸੀਤਾ ਚਲਦੀ ਸੀ। ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ, ਉਸਦੇ ਰੋਮਾਂ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੁਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੀ ਉਣਾਹਠਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਘਵ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਨੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨੂੰ ਦੁਖ–ਭਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਉਂ ਆ ਗਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅਕੇਲਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ?” “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੈਨੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਦਾ ਡਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ, ਦੁਖ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵਿੱਚ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।