ਸੁਣੋ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਤਾਵੰਜੀ ਸર્ગਾ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਮਾਰੀਚ, ਜੋ ਹਰਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਮੁਤਾਬਕ ਰੂਪ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਰੀਚ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਆਪਣੀ ਪਥ ਵੱਲ ਮੁੜ ਪਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋ ਕੇ ਮੈਥਿਲੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਵਾਪਸ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਿੱਛੋਂ ਇੱਕ ਸਿਆਰ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਕਠੋਰ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਹੋਕਾ ਮਾਰਿਆ। ਉਸ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਰੋਮਾਂ ਖੜੇ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੰਦਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿਆਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ, “ਹਾਏ, ਇਹ ਸਿਆਰ ਦੀ ਹੋਕਾ ਮਾੜਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ; ਕਦੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਰਾਖਸਸਾਂ ਵਲੋਂ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।” ਫਿਰ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, “ਜੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਲਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰੀਚ ਨੇ ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਂਗ ਹਰਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਕਲ ਕਰ ਕੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ— ਤਾਂ ਸਮਭਵ ਹੈ ਕਿ ਸਉਮਿਤ੍ਰ (ਲਕਸ਼ਮਣ), ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਜਲਦੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਵੇ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਰਾਖਸਸਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਚਾਹੁਣੀ ਹੈ; ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਰਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਏ। ਮੈਨੂੰ ਦੂਰ ਲਿਜਾ ਕੇ, ਮਾਰੀਚ ਨੇ, ਮੇਰਾ ਤੀਰ ਲੱਗਣ 'ਤੇ, 'ਹਾਏ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ!' ਚੀਕ ਮਾਰੀ।” ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ ਸੀ, “ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕੱਲੇ ਛੱਡੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ (ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ) ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਨਸਥਾਨ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਰਾਖਸਸਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਮਾੜੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ।” ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਮੁੜ ਕੇ ਸਿਆਰ ਦੀ ਹੋਕਾ ਸੁਣੀ। ਉਹ ਜਲਦੀ ਪਿੱਛੇ ਵਲ ਮੁੜਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਰਾਖਸਸ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਹਰਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਰਾਘਵ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜਨਸਥਾਨ ਵਾਪਸ ਆਇਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਉਦਾਸ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਸਾਂਝੀਦਾਰ ਬਣ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢੀਆਂ। ਇਹ ਮਾੜੇ ਸੰਕੇਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਮੰਦ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਿੰਤਤ ਹੋਏ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖੀ ਤੇ ਉਦਾਸ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਇਆ। ਰਾਘਵ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਭਰੀ, ਪਰ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਕਰਕਸ਼ ਬੋਲੀਆਂ ਕਹੀਆਂ, “ਹਾਏ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਛੱਡ ਕੇ ਆਉਣਾ ਤੇਰਾ ਵਤੀਰਾ ਨਿੰਦਾ-ਯੋਗ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ—ਰੱਬ ਚੰਗਾ ਕਰੇ! ਪਰ, ਹੇ ਵੀਰ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ— ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੈ ਜਾਂ ਰਾਖਸਸਾਂ ਵਲੋਂ ਖਾ ਲਈ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿਰਫ ਮਾੜੇ ਸੰਕੇਤ ਹੀ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।” “ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੀ ਅਸੀਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੱਭ ਸਕਾਂਗੇ, ਜਦ ਉਹ ਜੀਉਂਦੀ ਹੋਵੇ? ਜਿਵੇਂ ਹਰਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਸਿਆਰ ਹੋਕਾ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਪੰਛੀ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਚੀਕਦੇ ਹਨ, ਰੱਬ ਕਰੇ ਉਹ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਰਾਖਸਸ, ਜੋ ਹਰਨ ਵਰਗਾ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ; ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਤੇ ਸੁੰਝਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਫੜਕ ਰਹੀ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਚੱਕੀ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।” ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯ ਕਾਂਡ ਦੀ ਅੱਠਵੰਜੀ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ। ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ, ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਉਦਾਸ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਜੋ ਆਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਸੀ—ਉਹ ਵੈਦੇਹੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ? ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਾਥੀ ਸੀ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ?” “ਹੇ ਵੀਰ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵੀਆਂ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੇ ਉਹ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ, ਨਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਾਜਸਤਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” “ਕੀ ਉਹ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਅਜੇ ਵੀ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ? ਹੇ ਵੀਰ, ਕੀ ਮੇਰਾ ਇਹ ਵਨਵਾਸ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ? ਸਉਮਿਤ੍ਰ, ਜੇ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕੀ ਕੈਕੇਈ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ? ਕੀ ਸੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਰਾਜ ਪਾ ਕੇ, ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਿਹੁਣੀ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਸੇਵਾ ਕਰੇਗੀ?” “ਜੇ ਵੈਦੇਹੀ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਨਹੀਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ। ਜੇ ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਵੇਖਾਂ ਕਿ ਵੈਦੇਹੀ ਮੈਨੂੰ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਦੱਸ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੀ ਵੈਦੇਹੀ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਜਦ ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕੀ ਉਹ ਤਪਸਵਿਨੀ ਰਾਖਸਸਾਂ ਵਲੋਂ ਖਾ ਲਈ ਗਈ?” “ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਜੁਕ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸੀ; ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਉਸ ਕਠੋਰ ਤੇ ਦੁਸਟ ਰਾਖਸਸ ਨੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ 'ਲਕਸ਼ਮਣ' ਚੀਕ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਵਾਂਗ ਆਵਾਜ਼ ਵੈਦੇਹੀ ਤੋਂ ਸੁਣੀ, ਤੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕੱਲਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਮੈਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਰਾਖਸਸਾਂ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਦੱਸਦਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੈਰੀ ਦੀ ਆਸ ਵਿਚ, ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜੇ।