ਮੈਥਿਲੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਧਮਕਾਇਆ, ਉਹ ਉਥੇ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕੀ। ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਡਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸਤਾਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਰਾਮ ਨੇ ਮਰੀਚਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਰਣ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਇਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਤੁਰੰਤ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਤੇ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਉਹ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਕਠੋਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਸiyar ਚੀਕਿਆ। ਉਹ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਰੋਮਾਂ-ਕੰਪਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸiyar ਦੀ ਚੀਕ ਦਾ ਅਰਥ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ। 'ਹਾਏ, ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸiyar ਦੀ ਚੀਕ ਕੋਈ ਮੰਦ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ; ਵੈਦੇਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ, ਕਦੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਤੋਂ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ।' 'ਪਰ ਜੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਮਰੀਚਾ ਦੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਗਿਆ, ਹਰਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚੀਕ ਸੁਣੇ—' 'ਤਾਂ ਸਮਿਤ੍ਰੀ, ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਹੋਇਆ।' 'ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੈ; ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਰਣ ਬਣ ਕੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਏ।' 'ਮੈਨੂੰ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਮਰੀਚਾ, ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਜਖਮੀ ਹੋ ਕੇ, 'ਹਾਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ!' ਚੀਕਿਆ।' 'ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅਕੇਲੇ ਛੱਡੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣ; ਜਨਸਥਾਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ।' 'ਅੱਜ ਕਈ ਡਰਾਉਣੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਸiyar ਦੀ ਚੀਕ ਸੁਣੀ।' 'ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਮੁੜ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਹਰਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ।' 'ਰਾਘਵ, ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਨਸਥਾਨ ਵਾਪਸ ਆਇਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਉਦਾਸ ਦੇਖ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀਦਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ।' 'ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢਣ ਲੱਗੇ; ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ।' 'ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਫਿਕੀ ਪਈ ਸੀ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ।' 'ਦੋਵਾਂ ਭਰਾ ਦੁੱਖੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਲੇ ਝਿੜਕ ਦਿੱਤਾ।' 'ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ-ਭਰਿਆ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅਕੇਲਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਖੱਬਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ।' 'ਉਸ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ: "ਹਾਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਨਿੰਦਾ-ਯੋਗ ਹੈ ਜੋ ਤੂੰ ਕਰ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਇਆ।"' '"ਤੂੰ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆ ਗਿਆ—ਭਲਾ ਹੋਵੇ! ਪਰ, ਹੇ ਵੀਰ, ਮੈਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹਾਂ: ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ—"' '"—ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਰ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ ਜਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿਰਫ ਮੰਦ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।"' '"ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕੀ ਅਸੀਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਜੀਵਤ ਸੀਤਾ, ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੱਭ ਸਕਾਂਗੇ?"' '"ਜਿਵੇਂ ਹਰਣ ਦੇ ਝੁੰਡ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੇ ਸiyar ਚੀਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਚੀਕਦੇ ਹਨ, ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਕੁੰਵਰੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ!"' '"ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਹਰਣ ਵਰਗਾ ਬਣ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਦੂਰ ਲੈ ਗਿਆ; ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।"' '"ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਦਾਸ ਤੇ ਸੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਫੜਕ ਰਹੀ ਹੈ; ਨਿਸਚਿਤ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਅ攫ਟ ਹੋ ਗਈ, ਮਰ ਗਈ ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਭਟਕ ਰਹੀ ਹੈ।"' ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਅਠਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਉਦਾਸ ਤੇ ਅਕੇਲਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਸੀ, ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੈਦੇਹੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਜੋ ਨਹੀਂ ਆਈ ਸੀ। 'ਜਦ ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਵੈਦੇਹੀ—ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ?' 'ਜਦ ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹਾਂ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ, ਦੁਖੀ, ਉਹ ਪਤਲੀ-ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਵੈਦੇਹੀ, ਮੇਰੀ ਦੁਖ-ਸਾਥੀ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ?' 'ਹੇ ਵੀਰ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਸੀਤਾ, ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਧੀ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ?' 'ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਾਜ-ਸੰਪਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।' 'ਕਿਆ ਵੈਦੇਹੀ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਹਾਲੇ ਜੀਵਤ ਹੈ? ਹੇ ਵੀਰ, ਕੀ ਮੇਰਾ ਵਨਵਾਸ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ?' 'ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਜੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਮਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਕੀ ਕੈਕੇਈ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ?' 'ਕੀ ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣ, ਤਪस्या ਕਰਦੀ, ਕੈਕੇਈ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇਗੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ?' 'ਜੇ ਵੈਦੇਹੀ ਜੀਵਤ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਨਹੀਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗਾ।' 'ਜੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹਾਂ, ਵੈਦੇਹੀ ਮੈਨੂੰ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।' 'ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੈਦੇਹੀ ਜੀਵਤ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਜਦ ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਹਟਾਇਆ, ascetic ਔਰਤ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਖਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ?' 'ਵੈਦੇਹੀ ਨਰਮ, ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਕਦੇ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ; ਨਿਸਚਿਤ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਲਝਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।' 'ਨਿਸਚਿਤ, ਉਹ ਕਠੋਰ ਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਰਾਖਸ਼ਸ, 'ਲਕਸ਼ਮਣ' ਚੀਕ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ।' 'ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਵੈਦੇਹੀ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਵਾਂਗ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, ਤੇ ਡਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ, ਚਿੰਤਾ, ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇਹ ਜੰਗਲ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਮਿਤ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।