ਰਾਵਣ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ, ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਧੀਰਜ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ, ਫੌਜ ਅਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਸਮੇਤ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਤਲਬ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਜਾਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਸੋਚੇ-ਸਮਝੇ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਹੋਵੇਂਗਾ। ਤੂੰ ਕਾਲ ਦੀ ਫਾਹੀ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹੈਂ—ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਭੱਜ ਕੇ ਬਚੇਂਗਾ? ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਚਾਰੇ ਨਾਲ ਫੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਹੇ ਰਾਵਣ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਹਨ, ਕਦੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਹਮਲੇ ਜਾਂ ਇਸ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਸਹਿਨਗੇ। ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਤੂੰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਇਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਤ ਹੈ, ਇਹ ਚੋਰਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਯੋਧਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਆ ਖੜਾ ਹੋ, ਰਾਵਣ! ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਰੁਕ, ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਖਰਾਂ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਰਿਆ ਪਿਆ ਹੋਵੇਂਗਾ। ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਅਧਰਮੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਹੁਣ ਇਹੀ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ ਹੈ। ਕੌਣ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ ਜਿਸਦਾ ਅੰਜਾਮ ਪਾਪ ਹੋਵੇ? ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਖੁਦ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਆਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਲਵਾਨ ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਦਸ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਤਿੱਖੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਨੋਚਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਹਿਰ ਮਹਾਵਤ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵੱਧਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਚੋਚ ਰਾਵਣ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਦਬਾ ਕੇ, ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਖ, ਪਰਾਂ ਅਤੇ ਚੋਚ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਤੋੜਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਗਿਦਰ੍ਹ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਖਸ ਰਾਵਣ ਦੇ ਹੋਠ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਰਾਨ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਪੀੜਤ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਥੇਲੀ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਝੱਟਾ ਮਾਰਿਆ। ਪਰ ਜਟਾਯੂ, ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਉਸ ਵਾਰ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਚੋਚ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਦੇ ਦਸ ਖੱਬੇ ਬਾਂਹ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਹੁਣ ਤਾਜ਼ਾ-ਤਾਜ਼ਾ ਵੱਖ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਦੁਬਾਰਾ ਉੱਗ ਆਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਚੂਹਲੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਪ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ। ਹੁਣ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਵਣ, ਜਿਸਦੇ ਦਸ ਸਿਰ ਸਨ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ, ਲੱਤਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜਟਾਯੂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਖਸਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਸਨ। ਜਦ ਜਟਾਯੂ ਰਾਮ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਾਵਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸਦੇ ਪਰ, ਲੱਤਾਂ ਅਤੇ ਪਾਸੇ ਵੱਧ ਦਿੱਤੇ। ਜਟਾਯੂ, ਜਿਸਦੇ ਪਰ ਰਾਖਸ ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਸਾਹਾਂ ਉੱਤੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਵੈਦੇਹੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਸਾਕ ਵਾਂਗ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜੀ। ਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਜਟਾਯੂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਕਾਲੀ ਘਟਾ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਛਾਤੀ ਫਿੱਕੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਜੇ ਵੀ ਜਗਜਾਹਰ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅਖੀਰਲੀ ਅੱਗ ਬੁਝਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਸੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਪੰਛੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹਾਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਾ ਹੋਇਆ, ਫੇਰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਰੋ ਪਈ। ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਬਾਵੰਜਵੇਂ ਸਰਗਾ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਫਿਰ, ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀਤਾ ਨੇ, ਜਦ ਗਿਦਰ੍ਹ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਜੋ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਸ਼ਕੁਨ, ਸੰਕੇਤ, ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਰਾਮਾ, ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਬੇਕਿਸਮਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ, ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਛੀ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਆਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।” “ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ!” — ਇਹ ਆਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਕੋਈ ਨੇੜੇ ਸੁਣ ਲਵੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਨਾਰੀ ਡਰ ਨਾਲ ਚੀਕ ਪਈ। ਜਦ ਉਹ, ਆਪਣੇ ਵਿਗੜੇ ਹਾਰ ਤੇ ਗਹਣੇ ਪਾ ਕੇ, ਬਿਲਕ ਬਿਲਕ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਾਵਣ, ਰਾਖਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਵੈਦੇਹੀ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਬੇਲ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਚੰਬੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਹਿੰਦੀ, “ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ!” ਪਰ ਰਾਖਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ “ਰਾਮਾ! ਰਾਮਾ!” ਪੁਕਾਰਦੀ, ਰਾਮ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜੀ, ਉਹ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਵਲੋਂ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਲਈ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਅਪਹਰਨ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਅਚਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਰੀਤ ਉਲਟ ਗਈ, ਅਤੇ ਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਥੇ ਹਵਾ ਨਹੀਂ ਵੱਗੀ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ, ਜਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਵਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ, “ਕੰਮ ਹੋ ਗਿਆ,” ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਖੁਸ਼ ਵੀ ਹੋਏ ਤੇ ਦੁਖੀ ਵੀ। ਜਦ ਡੰਡਕ ਅਰਨਯ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਰਾਵਣ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਗਏ। ਪਰ ਰਾਵਣ, ਰਾਖਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਉਸ ਨੂੰ, ਜੋ “ਰਾਮਾ!” ਅਤੇ “ਲਕਸ਼ਮਣ!” ਚੀਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਲੈ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਗ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਹੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕਦਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਜਲ ਰਹੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਸੁਗੰਧਤ ਲਾਲ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਰੇ, ਜਿਸਦੀ ਸੁਗੰਧ ਉਹਦੇ ਕੋਲੋਂ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਰਾਵਣ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸਦੇ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਲਾਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਬੱਦਲ ਹੋਵੇ।