ਜਟਾਯੁ, ਜੋ ਗਿਧਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸਦੀ ਤਾਕਤ ਮਹਿੰਦਰ ਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖਲੋਤਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਰਿਚਯ ਦਿੰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਜਟਾਯੁ ਹਾਂ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ। ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸਭ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਸਤ੍ਰੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੈ, ਇਹ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਧਰਮਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੂਹ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਰਾਜਾ ਹੈਂ? ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਲ ਤੱਕਣਾ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਲ ਲੋਭੀ ਨ ਹੋ।” ਜਟਾਯੁ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਰਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਜਾਂ ਲਾਭ ਲਈ, ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਹੀ ਚੁਣਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ, ਧਰਮ, ਕਾਮ ਤੇ ਅਰਥ – ਇਹ ਚਾਰ ਵੱਡੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਹਨ। ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਹੀ ਨੇਕੀ ਤੇ ਬੁਰਾਈ, ਦੋਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਤੂੰ, ਦੁਸਟ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਰਾਜ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ? ਜਿਸ ਰਾਜ ਵਿਚ ਨੀਵਾਂ ਸੁਭਾਵ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਥੇ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ।” ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਰਾਮ ਨੇ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਣਯਾਇ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਜੇ ਖਰ ਨੇ ਸ਼ੂਰਪਣਖਾ ਕਰਕੇ ਜਨਸਥਾਨ ਆ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਸੱਚ ਦੱਸ, ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਜੋ ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?” ਜਟਾਯੁ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ, “Vaidehī ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੈਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੀ ਵੱਜਲੀ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਦੇਣਗੀਆਂ। ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ ਵਿਚ ਜਹਿਰੀਲਾ ਸੱਪ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਆਪਣੇ ਗਲ ਵਿਚ ਪਾ ਲਈ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹੀ ਭਾਰ ਉਠਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜੋ ਓਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਤੇ ਉਹੀ ਖਾਣਾ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜੋ ਹਜ਼ਮ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜੋ ਕੰਮ ਨਾ ਧਰਮ ਦੇਵੇ, ਨਾ ਯਸ਼, ਨਾ ਸੋਭਾ, ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਆਰਾਮ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।” ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦੀ ਕਿਹਾ, “ਛੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਉ-ਦਾਦਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਧਰਮ ਨਾਲ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਬੁੱਢਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਨੌਜਵਾਨ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਤੇ ਰਥ ਤੇ ਹੋ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ Vaidehī ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੈ ਜਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਅਕਲ ਤੇ ਨਿਆਂ ਵਿਚ ਪੱਕੀ ਹੋਈ ਵੇਦ ਦੀ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਖੋ ਸਕਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਤੂੰ ਇਸ ਸੁਤਨ ਨੂੰ ਬਲਾਤਕਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦਾ।” ਜਟਾਯੁ ਨੇ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੀ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਤੂੰ ਅਸਲ ਵੀਰ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਲੜ! ਠਹਿਰ, ਰਾਵਣ! ਤੂੰ ਵੀ ਖਰ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗਾ ਪਵੇਂਗਾ। ਜਿਸ ਰਾਮ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਦੈਤਿਆਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਉਸੇ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਤੂੰ ਵੀ ਜਲਦੀ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਅਫਸੋਸ, ਕਿ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਇੱਥੋਂ ਦੂਰ ਹਨ, ਪਰ ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਜਿਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ, ਕੰਜਕਾਂਖੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਮੈਂ ਰਾਮ ਤੇ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਜਟਾਯੁ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਆਖਿਆ, “ਠਹਿਰ, ਦਸਮੁਖ! ਇਕ ਪਲ ਰੁਕ, ਰਾਵਣ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰਥ ਤੋਂ ਫਲ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਾ ਦਿਆਂਗਾ। ਆ, ਲੜਾਈ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਲੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਟਾਯੁ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦਾ ਇਕਵੰਜਾ ਸਰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਟਾਯੁ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਦਸਮੁਖ ਰਾਵਣ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਕੁੰਡਲ ਪਾਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਗਿਧ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਪਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਭਾਰੀ ਜੰਗ ਛਿੜ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬੱਦਲ ਟਕਰਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ, ਦੋਵੇਂ ਪੱਖੀ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਨੁਕੀਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਟਾਯੁ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਮੀਂਹ ਵਜਾ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਜਟਾਯੁ, ਪੰਖੀ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਤੀਰ ਸਹਿ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਤੇਜ਼ ਨਖਾਂ ਵਾਲੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਗੰਭੀਰ ਘਾਵ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਦਸਮੁਖ ਨੇ ਮੌਤ ਦੇ ਦੰਡ ਵਰਗ ਦਸ ਭਿਆਨਕ ਤੀਰ ਚੁੱਕੇ, ਤੇ ਜਟਾਯੁ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਤੀਰ, ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਭਿਆਨਕ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਛੱਡੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਜਟਾਯੁ ਨੂੰ ਭੇਦ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਜਟਾਯੁ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ, ਹੰਝੂਆਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ। ਜਟਾਯੁ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਬੇਹੱਦ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਦੇ ਰਤਨ ਜੜੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੀਰ ਵਜਾਏ। ਜਟਾਯੁ, ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਝਾੜ ਦਿਤੇ ਤੇ ਰਾਵਣ ਦਾ ਵੱਡਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਗਿਧ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬਾਰਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਹਟਾ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਟਾਯੁ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੱਗੇ ਧੀਰਜ, ਧਰਮ ਤੇ ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜੰਗ ਕੀਤੀ।