ਰਾਵਣ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚੋਂ ਉਠਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਦुषਟਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹੋ, ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ? ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦੇ?” ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਦਾ ਫਲ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਸਮਾਂ ਵੀ ਫਸਲ ਪੱਕਣ ਵਾਂਗ ਇੱਥੇ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। “ਤੂੰ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ ਲਿਆ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਰਾਮ ਤੋਂ ਤੈਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਵਿਪਤਾ ਮਿਲੇਗੀ, ਤੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅੰਤ ਆਵੇਗਾ।” ਉਸ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਕੈਕੇਈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਬੰਧੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮਵਾਨ ਪਤੀ ਦੀ ਉੱਤਮ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਉਸ ਨੇ ਜਨਸਥਾਨ ਦੇ ਖਿੜਦੇ ਕਰਨਿਕਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਰੰਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਰਾਵਣ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੰਸਾਂ ਅਤੇ ਬਗਲਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ ਕਿ ਰਾਵਣ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਜੰਗਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਨ ਕਰਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੈਂ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ ਹਾਂ।” ਉਸ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। “ਜਦ ਮੈਂ ਲੈ ਜਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪਿਆਰੀ, ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ, ਬੇਬਸ—ਉਹਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਲੈ ਗਿਆ।” “ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਬਾਹੁਬਲੀ ਰਾਮ, ਮੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਏਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਵੈਵਸਵਤ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਯਾ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦੀ, ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਗਿੱਧ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਸੋਹਣੀ-ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੇ ਡਰ ਅਤੇ ਦੁਖ ਵਿਚ, ਗਿੱਧ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। “ਜਟਾਯੂ, Noble one, ਵੇਖੋ, ਮੈਂ ਬਿਨਾ ਰਖਵਾਲੇ, ਇਸ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਲੈ ਜਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਕ੍ਰੂਰ ਅਤੇ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਵਾਲਾ ਹੈ।” “ਇਹ ਕ੍ਰੂਰ ਰਾਤ-ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਚਲਾਕ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਅਤੇ ਬੁਰੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।” “ਜਟਾਯੂ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਅਪਹਰਨ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦੱਸੋ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੋ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਛੱਡੋ।” ਹੁਣ ਅਰਣਯਕਾਂਡ ਦੇ ਪਚਾਸਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਟਾਯੂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ; ਉਹ ਜਲਦੀ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖੀ ਚੁੰਚ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੰਛੀ, ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। “ਓ ਦਸ-ਸਿਰ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਸੱਚ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ; ਭਰਾ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰ।” “ਮੈਂ ਜਟਾਯੂ ਹਾਂ, ਗਿੱਧਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ, ਮਹਿੰਦਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਸਮਾਨ।” “ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਉੱਤਮ ਲੇਡੀ ਉਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਤਨੀ ਹੈ।” “ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀਤਾ ਹੈ, ਉੱਤਮ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਹਥਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਾਜਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਛੂਹ ਸਕਦਾ ਹੈ?” “ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਇਸ ਨੀਚ ਰਾਹ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ, ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲਲਚਾਉਣ ਵਾਲਾ।” “ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਿੰਦਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।” “ਭਾਵੇਂ ਲਾਭ ਲਈ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਲਈ, ਧਰਮਵਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਉਹ ਵੀ ਸਹੀ ਰਾਹ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪੁਲਸਤਿਆ ਵੰਸ਼ੀ।” “ਰਾਜਾ, ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਧਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਖਜ਼ਾਨੇ ਹਨ; ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਹੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ, ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।” “ਕਿਵੇਂ, ਤੂੰ ਚੰਚਲ ਅਤੇ ਬੁਰੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੱਗੇ, ਰਾਜ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?” “ਜੋ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਜੜਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹਟਦਾ ਨਹੀਂ; ਉੱਤਮ ਆਚਰਨ ਬੁਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲੰਬਾ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ।” “ਭਾਵੇਂ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਧਰਮਵਾਨ, ਨੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਬੁਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ?” “ਜੇ ਖਰ, ਸੂਰਪਣਖਾ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਜਨਸਥਾਨ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਕੇ—” “ਇੱਥੇ, ਸੱਚ ਬੋਲ: ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਕਿ ਤੂੰ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਅਪਹਰਣ ਕਰਕੇ, ਦੂਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ?” “ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਨਜ਼ਰ ਤੈਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਵੱਜਰ ਵਲੋਂ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਮਰਿਆ ਸੀ।” “ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਹੈ; ਤੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਆਪਣੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।” “ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹੀ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਓਹਲੇ ਨਾ ਪਾ ਲਵੇ; ਉਹੀ ਭੋਜਨ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਚਣ ਤੇ ਹਾਨੀ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਏ।” “ਕਿਹੜਾ ਐਸਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾ ਧਰਮ, ਨਾ ਯਸ਼, ਨਾ ਸਦੀਵੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇਵੇ, ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਥਕਾਵੇ?” “ਅੱਠ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ, ਰਾਵਣ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖਿਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਰਾਜ-ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਹੈ।” “ਮੈਂ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਜਵਾਨ, ਤੀਰ, ਰਥ, ਅਤੇ ਕਵਚ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੈ; ਪਰ ਤੂੰ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।” “ਤੂੰ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਜਬਰ ਨਾਲ ਹਥਿਆਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਤਰਕ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੜੀ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਹਠ ਕੇ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ।” “ਜੇ ਤੂੰ ਸਚਮੁਚ ਵੀਰ ਹੈ, ਲੜ! ਇਕ ਪਲ ਰੁਕ, ਰਾਵਣ; ਤੂੰ ਖਰ ਵਾਂਗ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਮਰਿਆ ਪਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।” “ਜੋ ਰਾਮ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਵਾਰ ਦੈਤ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਚੁੱਕਾ, ਜੋ ਤਪਸਵੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਟਾਯੂ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਇਆ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ, ਨਦੀ, ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਨੇ ਰਾਮ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।