ਸੀਤਾ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਕੜਵੇ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਲਾਹਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਤੂੰ ਨੀਚ, ਨਿਰਦਈ, ਕਰੂੜ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੁਟੰਬ ਦੀ ਨਾਕ ਕਟਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।’’ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਬੇਬਸੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ‘‘ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਨੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।’’ ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ‘‘ਵੈਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੁਰਾਈ ਆਉਣੀ ਕੋਈ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਦਾ ਕਰੂੜ ਤੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਹਨ।’’ ਸੀਤਾ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਸਦੇ ਲਈ ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ‘‘ਪਰ, ਹੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਤੈਥੋਂ ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇਗਾ; ਮੈਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਮ—ਨੀਲੇ ਕੌਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗੇ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ—ਨੂੰ ਪਤੀ ਮੰਨ ਲਿਆ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਪੁਰਖੇ ਦੀ ਕਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ?’’ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੱਚਾਈ ਤੇ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ‘‘ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ, ਹੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਦੇਵਾਂਗੀ। ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ।’’ ਸੀਤਾ ਦੇ ਇਹ ਕੜਵੇ, ਦਿਲ ਕੰਬਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੇਵੀ ਵਰਗੀ ਹੋ।’’ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘‘ਹੇ ਮੈਥਿਲੀ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਣਚਾਹੇ ਬੋਲ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਆਉਣੇ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਹੈ।’’ ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਔਰਤਾਂ ਚੰਚਲ, ਅਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਫੁਟਕਾਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਹੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਮੈਂ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦਾ।’’ ਉਹ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਗਵਾਹ ਕਰਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲ ਆਪਣੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਸੀ ਗਵਾਹ ਰਹਿਣ।’’ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘‘ਮੈਂ ਸੱਚ ਬੋਲਿਆ, ਪਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕੜਵੇ ਬੋਲ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈਂ; ਤੈਨੂੰ ਲੱਜਾ ਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੀ ਹੈਂ। ਤੇਰੀ ਨਾਰੀ-ਸਭਾ ਅਤੇ ਮੰਦਾ ਸੁਭਾਉ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਠ ਤੇ ਟਿਕਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਾਮ ਕੋਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਚੰਗੀ ਰਹੀ, ਹੇ ਸੋਹਣੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ।’’ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੀਤਾ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ‘‘ਜੰਗਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੈਨੂੰ ਰਾਖਣ, ਹੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ; ਮੈਨੂੰ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦਿਸ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇਖਾਂ।’’ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਰੋ ਪਈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੰਞ ਕੇ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਗੋਦਾਵਰੀ ਵਿਚ ਛਾਲ ਮਾਰਾਂਗੀ, ਜਾਂ ਫਾਹਾ ਲਾ ਲਵਾਂਗੀ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਖਤਰਨਾਕ ਥਾਂ ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗੀ।’’ ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ‘‘ਮੈਂ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਵਾਂਗੀ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕੂਦ ਪਵਾਂਗੀ, ਪਰ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੁਰਖੇ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਾਵਾਂਗੀ।’’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰ ਕੇ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ—ਉਹ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਨਿਰਾਸ਼ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਖੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਖਿਆ। ਫਿਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਝੁਕਿਆ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਪੱਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਰਾਮ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੀਤਾ ਦੇ ਕੜਵੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਉਸ ਵਕਤ, ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ ਰਾਵਣ ਨੇ ਮੌਕਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਵੈਦੇਹੀ ਕੋਲ ਆਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਉਹ ਇਕ ਭਟਕਦੇ ਜਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਇਆ—ਸੁੰਦਰ ਗੇਰੂਏ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਜਟਾ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਛਤਰੀ ਤੇ ਜੁੱਤੀਆਂ, ਸੁੰਦਰ ਦੰਡ ਤੇ ਕਮੰਡਲ ਬਾਂਏ ਮੋਢੇ ਤੇ ਲਟਕਦੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਜਦ ਸੀਤਾ ਆਪਣੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕੱਲੀ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਝ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸੀ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ, ਉੱਚੀ ਕੁਲ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ। ਜਿਵੇਂ ਰੋਹਿਨੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਵਣ, ਜੋ ਕਰੂੜ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵਾਂਗ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਜਨਸਥਾਨ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ, ਨਾ ਦਰੱਖਤ ਕੰਬੇ, ਨਾ ਹਵਾ ਵੱਗੀ; ਇਤਨਾ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਤੇਜ਼ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਵੀ ਹੌਲੀ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਲਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਡਰ ਸੀ। ਗੋਦਾਵਰੀ ਦਰਿਆ ਡਰ ਕਰਕੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕ ਵਿਚ ਸੀ, ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਰਾਵਣ, ਜਤੀ ਦਾ ਵੈਸ ਧਾਰ ਕੇ, ਵੈਦੇਹੀ ਕੋਲ ਆਇਆ—ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਅਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਯੋਗ ਜਾਪ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਉਹ ਸੀਤਾ ਦੇ ਕੋਲ ਅਜਿਹਾ ਆਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਨੀ ਚਮਕਦੇ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਆ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਕੂਏ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਰਾਵਣ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੈਦੇਹੀ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੀਤਾ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਦੰਦਾਂ ਅਤੇ ਹੋਠਾਂ ਵਾਲੀ, ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਵਿਚ ਬੈਠੀ, ਹੰਝੂਆਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਾਲਾ ਰਾਵਣ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ, ਲੋਟਸ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਵੈਦੇਹੀ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਇੱਛਾ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੋਇਆ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਮੰਤਰ ਜਾਪਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਬੜੀ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਸਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸੋਹਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ, ਕੌਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਚਮਕ, ਜਿਵੇਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕੌਲਾਂ ਵਾਲਾ ਤਲਾਬ। ਰਾਵਣ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਕੀ ਤੂੰ ਲਾਜ ਹੈਂ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਹੈਂ, ਯਸ਼ ਹੈਂ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਪਸਰਾ, ਹੇ ਸੋਹਣੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ? ਜਾਂ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹੈਂ, ਜਾਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਫਿਰਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਦੇਵੀ?’’ ਉਸ ਨੇ ਉਸਦੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, ‘‘ਤੇਰੇ ਦੰਦ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਬਰਫ ਵਰਗੇ ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਮਸੂੜੇ ਹਨ, ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ, ਲਾਲ ਕੋਨੇ ਅਤੇ ਕਾਲੀਆਂ ਪਤਲੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਕਮਰ ਚੌੜੀ, ਤੇਰੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਗੋਲ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਜਿਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਸੁੰਡ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਮਿਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਾਮ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਰਾਵਣ, ਜਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਇਕੱਲੀ ਸੀਤਾ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਸੋਹਣੇ ਰੂਪ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਇਰਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।