ਖਰਾ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਨਰਸੰਘਾਰ ਬਾਰੇ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਵੇਖ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਵਿਦੇਹੀ, ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਸਕ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਨਾ ਲਿਆ ਕਰ।” ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਉਸਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਕੜਵੇ ਤੇ ਤੀਖੇ ਬੋਲ ਆਖੇ, “ਤੂੰ ਨੀਚ, ਨਿਰਦਈ, ਕਠੋਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੁਟੰਬ ਲਈ ਲਾਜ ਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਤਦ ਤੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਬੋਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਰਾਈ ਆਉਣੀ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਕਠੋਰ ਤੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਣਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” “ਤੂੰ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਹੈਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਖਾਤਰ ਜਾਂ ਭਰਤ ਵਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਚਲ ਨਾ ਤੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਚੱਲੇਗੀ, ਨਾ ਭਰਤ ਲਈ। ਜਦ ਮੈਂ ਰਾਮ—ਜੋ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗੂਂ ਹਨ, ਕਮਲ ਨੈਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਨੂੰ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਚਾਹ ਸਕਦੀ ਹਾਂ? ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਦੇਵਾਂਗੀ। ਰਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।” ਸੀਤਾ ਦੇ ਇਹ ਕੜਵੇ ਤੇ ਦਿਲ ਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੇਵੀ ਵਾਂਗੂਂ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੈਂ। ਹੇ ਮੈਥਿਲੀ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਣਚਾਹੇ ਬੋਲ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਆਉਣੇ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਚੰਚਲ, ਅਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਤੀਖਾ ਤੇ ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਬੋਲ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।” “ਜੰਗਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਸੀ ਗਵਾਹ ਰਹਿਣ, ਮੈਂ ਜੋ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਉਹ ਤੀਖੇ ਤੀਰ ਵਾਂਗੂਂ ਦਿਲ ਤੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕੜਵੇ ਬੋਲ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈਂ; ਤੇਰਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕਰਨਾ ਤੇਰੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗਾ। ਤੇਰੇ ਇਸ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਨਾਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਾਮ ਕੋਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੈਨੂੰ ਸੁਖੀ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ।” “ਜੰਗਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ, ਹੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ; ਮੈਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੇਖਾਂ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਰੋ ਪਈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੰਞ ਕੇ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਗੋਦਾਵਰੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਜਾਂ ਫਾਹਾ ਲਾ ਲਵਾਂਗੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਖਤਰਨਾਕ ਥਾਂ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗੀ। ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਵਾਂਗੀ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕੂਦ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਪਰ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਕਦੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਾਵਾਂਗੀ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖੀ—ਉਹ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਡੀਕ ਤੇ ਦੁਖੀ ਸੀ—ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸੀਤਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਕਿਹਾ। ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਪਿੱਛੇ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਪੱਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਰਾਮ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਰਣਯ ਕਾਂਡ ਦੇ ਛਿਆਲੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਵਲੋਂ ਕੜਵੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਤੁਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ ਰਾਵਣ ਨੇ ਮੌਕਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਪਰ ਇਸ ਵਾਰੀ ਉਹ ਇੱਕ ਭੇਖਧਾਰੀ ਤਪਸਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਹ ਮਿੱਠੇ ਕੇਸਰੀ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜਟਾ, ਛਤਰੀ, ਜੁੱਤੀ, ਸੁੰਦਰ ਦੰਡ ਤੇ ਕੰਧੇ ਉੱਤੇ ਕਮੰਡਲ ਲटकਾਏ ਹੋਏ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪਸਵੀ ਦੇ ਭੇਖ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸੂਰਜ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਚੰਦ, ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਇਕੱਲੀ, ਨੌਜਵਾਨ, ਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਸੀ। ਰੋਹਿਣੀ ਤਾਰੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜੀ ਹੋਈ ਜਿਵੇਂ, ਉਹ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਕਠੋਰ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਅਸ਼ੁਭ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਾਂਗ ਜਾਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਨਸਥਾਨ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ ਦਰੱਖ਼ਤ ਕੰਪੇ ਨਹੀਂ, ਹਵਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਗੀ; ਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ, ਜੋ ਤੇਜ਼ ਵਗਦੀ ਸੀ, ਡਰ ਕਰਕੇ ਹੌਲੀ ਹੋ ਗਈ, ਜਦ ਰਾਵਣ ਨੇ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਗੋਦਾਵਰੀ ਡਰ ਕਰਕੇ ਹੌਲੀ ਹੋ ਗਈ, ਉਧਰ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ ਰਾਵਣ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੌਕਾ ਲੱਭਦਾ ਹੋਇਆ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਂਡੀਕੈਂਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਉਪਯੁਕਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਭੇਖ ਉਪਯੁਕਤ ਜਾਪ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੀਤਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਇਆ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਨੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਉੱਤੇ ਅਚਾਨਕ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕੂਆਂ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਸੀਤਾ ਸੁੰਦਰ ਦੰਦਾਂ, ਲਾਲ ਹੋਠਾਂ, ਚੰਦਰਮਾਂ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਝੋਨਪੜੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਅੰਸੂਆਂ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਰਾਵਣ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਲੋਟਸ ਪਤੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ। ਇੱਛਾ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭੇਦਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਵਾਂਗ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦਾ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਵਿਚ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀਆਂ ਲਕਸ਼ਮੀਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਟਕਦੀ ਹੋਈ। ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜੇ, ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨੀ, ਚਾਂਦੀ-ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ, ਕਮਲ-ਪੁਖਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ, ਕੀ ਤੂੰ ਲਾਜ ਹੈਂ, ਧਨ ਹੈਂ, ਕੀਰਤੀ ਹੈਂ, ਮੰਗਲਮਈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਹੈਂ ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਪਸਰਾ? ਜਾਂ ਤੂੰ ਸੋਭਾ ਹੈਂ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾਦੀ ਦੇਵੀ?