ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਤੜਪਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ। ਉਹ ਦਰਦ ਭਰੀ ਪੁਕਾਰ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਣਕੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਦਿਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਾ ਕੇ ਰਘੁਨਾਥ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਲੈ। ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਹੁਣ ਠਿਕਾਣੇ ਨਹੀਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਵੀ ਬੇਚੈਨ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਥਰਥਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।’’ ਸੀਤਾ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਫ਼ੁਰਤੀ ਨਾਲ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਵਾਂਗ ਰਾਮ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਭੱਜਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘‘ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਬਚਾ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਛਾ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।’’ ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਝਿੜਕਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, ‘‘ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤ, ਤੂੰ ਦੋਸਤ ਵਾਂਗ ਦਿੱਸਦਾ ਤਾਂ ਹੈਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਜੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਮੌਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।’’ ਸੀਤਾ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ, ‘‘ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤੂੰ ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਰਾ ਲਈ ਕੋਈ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਕਿਵੇਂ ਹੈਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਾਮ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ? ਜੇ ਉਹ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮੈਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਸੀ, ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਕੀ ਬਣੇਗਾ?’’ ‘‘ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕੀ ਫ਼ਾਇਦਾ, ਜਦ ਤੂੰ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ?’’ ਸੀਤਾ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਲੈ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਡਰੀ ਹੋਈ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, ‘‘ਦੇਵੀ, ਨਾਗ, ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਦੇਵਤਾ, ਦਾਨਵ ਜਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪਤੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭੀ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।’’ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪਿਸਾਚ, ਕਿਨਰ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ, ਜਾਂ ਭਿਆਨਕ ਦਾਨਵ ਵੀ, ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਰਾਮ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ; ਉਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਜੇਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਐਸਾ ਨਾ ਬੋਲੋ।’’ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਬਿਨਾ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਰਾਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦੇ। ਤਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵਧ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰੋ, ਦੁਖ ਛੱਡ ਦਿਓ।’’ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਤੁਹਾਡਾ ਪਤੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਿਰਗ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ; ਜੋ ਆਵਾਜ਼ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੀ, ਉਹ ਰਾਮ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਸੀ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ। ਵੈਦੇਹੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਮੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।’’ ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੋ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਖਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।’’ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਵੈਦੇਹੀ, ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਸਕ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਨਾ ਕਰੋ।’’ ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਸੀਤਾ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਬੈਠੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਤੂੰ ਨੀਚ, ਨਿਰਦਈ, ਕਠੋਰ ਤੇ ਕੁਲ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵੇਖ ਕੇ ਤੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।’’ ਸੀਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਵੈਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੁਰਾਈ ਆਉਣੀ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਕਠੋਰ ਤੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ। ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕੱਲਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜਾਂ ਭਰਤ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਇਹ ਯਤਨ ਤੇਰਾ ਜਾਂ ਭਰਤ ਦਾ ਕਦੇ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।’’ ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਮੈਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਨੀਲੇ ਕੌਮਲ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਹੈ—ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਕਦੇ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਤੇਰੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗੀ। ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਬਿਤਾ ਸਕਦੀ।’’ ਇਹ ਤਿੱਖੇ, ਰੋਮਾਂ-ਕੰਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਸੀਤਾ ਵੱਲੋਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੇਵੀ ਵਰਗੀ ਹੋ।’’ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਮੈਥਿਲੀ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਣਚਾਹੇ ਸ਼ਬਦ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਉਣ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ। ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਚੰਚਲ, ਅਣਬੰਧੇ, ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਵੰਡਨਹਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਵੈਦੇਹੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।’’ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਗਵਾਹ ਹੋਣ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ—ਜੋ ਤੀਖੇ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਹਨ—ਆਪਣੇ ਦੋਨਾਂ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਸਹੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਗਈ। ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀਏ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਕਰਕੇ ਲੱਜਾ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।’’ ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਮਹਿਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਾਮ ਕੋਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਸੁਖੀ ਰਹੀ, ਸੋਹਣੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ। ਮੈਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਅਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕੁਨ ਦਿੱਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਸ ਹੈ, ਜਦ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂ, ਤੈਨੂੰ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੇਖਾਂ।’’ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ, ਹੰਝੂਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੇ ਰਾਮ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਗੋਦਾਵਰੀ ਵਿੱਚ ਛਲਾਂਗ ਲਾ ਦਿਆਂਗੀ, ਜਾਂ ਫਾਹਾ ਲਾ ਲਵਾਂਗੀ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਭਿਆਨਕ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਦਿਆਂਗੀ।’’ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮੈਂ ਜ਼ਹਿਰ ਪੀ ਲਵਾਂਗੀ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਜਾਵਾਂਗੀ, ਪਰ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਕਦੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਾਵਾਂਗੀ।’’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਦੁਖ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ, ਰੋਂਦੀ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।